T-64 là dòng xe tăng hiếm gặp trong biên chế Moscow, bởi Nga đã loại bỏ phần lớn T-64 sau khi Liên Xô tan rã và tập trung lực lượng thiết giáp vào các dòng T-72 và T-80.
Điều đáng chú ý là T-64 từng giữ vai trò quan trọng trong quá trình phát triển xe tăng Liên Xô. Thiết kế của mẫu xe này trở thành nền tảng cho các dòng T-72, T-80 và những phiên bản phát triển sau đó, trong đó có T-90. Dù được sản xuất song song, T-64 sở hữu một số ưu điểm riêng so với T-72, đặc biệt về khả năng cơ động.
Tuy nhiên, sau khi Liên Xô sụp đổ, Nga quyết định thu hẹp số lượng T-64 để đơn giản hóa công tác bảo dưỡng và hậu cần, tập trung vào các dòng xe tăng chủ lực khác. Trong những năm 2000 và 2010, việc loại bỏ nhiều xe T-64 khỏi kho dự trữ cũng nhằm tránh những khoản chi phí bảo trì đáng kể. Hệ quả là số lượng T-64 còn được đưa vào sử dụng trong quân đội Nga hiện nay rất hạn chế.
Vì sao Nga gần như loại bỏ T-64 khỏi biên chế?
Mặc dù có những ưu điểm về thiết kế, T-64 lại đặt ra không ít thách thức đối với công tác bảo đảm kỹ thuật của Nga. Điểm khác biệt lớn nằm ở động cơ diesel 5TDF với cấu hình piston đối đỉnh đặc trưng. Động cơ này có những yêu cầu bảo dưỡng riêng, khiến việc duy trì T-64 trở nên phức tạp hơn khi so sánh với các dòng xe tăng phổ biến hơn trong quân đội Nga.
Việc vận hành đồng thời nhiều dòng xe tăng với cấu hình động cơ, phụ tùng và quy trình sửa chữa khác nhau cũng làm gia tăng gánh nặng hậu cần. Vì vậy, Nga ưu tiên chuẩn hóa lực lượng thiết giáp quanh T-72 và T-80, thay vì tiếp tục duy trì số lượng lớn T-64.
Nga không loại bỏ hoàn toàn dòng xe này khỏi các kho dự trữ. Một số cơ sở vẫn lưu giữ T-64 bên cạnh những mẫu xe tăng cũ hơn như T-55 và T-62. Trong số đó có căn cứ dự trữ xe tăng tại Kozulka, thuộc vùng Krasnoyarsk, nơi được cho là còn lưu giữ T-64.
Vào giữa những năm 2010, một số xe tăng T-64 trong kho dự trữ của Nga được cho là đã được chuyển giao cho các lực lượng bán quân sự tại 2 vùng Donetsk và Lugansk ở miền Đông Ukraine.
T-64 hiếm hoi của Nga đến từ đâu?
Nguồn gốc chiếc T-64 xuất hiện gần đây trong biên chế Nga hiện chưa được xác định rõ. Có hai khả năng được đặt ra: xe tăng này có thể đã bị lực lượng Nga thu giữ từ phía Ukraine, hoặc được lấy từ số phương tiện còn lại trong kho dự trữ của Nga rồi đưa trở lại chiến trường.
Sự xuất hiện của chiếc xe tăng cho thấy ngay cả những mẫu phương tiện ít được sử dụng cũng có thể được huy động khi nhu cầu trên chiến trường gia tăng. Chỉ từ hình ảnh hiện có thì chưa thể xác định chắc chắn chiếc T-64 thuộc trường hợp nào.
Trái ngược với Nga, Ukraine từng dựa nhiều vào T-64 để xây dựng lực lượng xe tăng trước chiến tranh. Đây là một trong những dòng xe tăng chủ lực mà Kiev thừa hưởng từ thời Liên Xô.
Sau nhiều năm giao tranh, lực lượng T-64 của Ukraine chịu tổn thất và hao mòn đáng kể. Trong khi đó, các xe tăng T-72 được đưa trở lại sử dụng từ kho dự trữ, cùng những đợt viện trợ T-72 quy mô lớn từ nhiều nước Đông Âu và Maroc, khiến dòng T-72 ngày càng hiện diện nổi bật hơn trong lực lượng thiết giáp Ukraine.
Tương lai xe tăng Nga và Ukraine ngày càng khó đoán
T-64 có một số lợi thế đáng chú ý về khả năng cơ động so với T-72 và T-90, trong đó có tốc độ lùi nhanh hơn đáng kể. Đặc điểm này có thể giúp kíp lái rút khỏi vị trí nguy hiểm nhanh hơn sau khi khai hỏa hoặc khi cần thay đổi vị trí chiến đấu.
Những ưu điểm đó không đủ để bù đắp hoàn toàn các khó khăn về bảo dưỡng và hậu cần khi Nga phải duy trì một dòng xe tăng không còn phổ biến trong biên chế. Đối với một lực lượng cần vận hành số lượng lớn phương tiện trong thời gian dài, khả năng cung cấp phụ tùng và sửa chữa thường xuyên vẫn là yếu tố quan trọng.
Triển vọng của lực lượng xe tăng Nga và Ukraine cũng chịu sức ép từ sự suy giảm nguồn dự trữ. Các nước thành viên NATO ngày càng có ít xe tăng dư thừa để chuyển giao cho Ukraine, trong khi kho xe tăng từ thời Liên Xô của Nga cũng đã bị bào mòn nghiêm trọng sau nhiều năm chiến sự.
Trong bối cảnh đó, Nga đang nỗ lực tăng sản lượng T-90M để bù đắp tổn thất và hiện đại hóa lực lượng thiết giáp. Sản lượng dòng xe tăng này được dự báo có thể vượt 1.000 chiếc mỗi năm vào cuối thập kỷ, dù con số thực tế còn phụ thuộc vào năng lực sản xuất và tiến độ triển khai.
