Việc Iran tuyên bố sẽ tham gia hội nghị quốc tế về Afghanistan tại La Haye do Mỹ đề nghị có thể sẽ là một động thái giúp giảm bớt căng thẳng trong quan hệ giữa hai quốc gia đã cắt đứt hoàn toàn bang giao từ gần 30 năm qua.
Muốn thành công, chiến lược hợp tác giữa Mỹ với Iran phải mang tính chất toàn diện, chứ không thể gói gọn trong vấn đề Afghanistan, bởi vì, do những yếu tố chính trị nội bộ của cả hai bên, nỗ lực hợp tác này có thể sẽ thất bại. Như đã biết, ngày 20/3 vừa qua, Tổng thống Barack Obama đã có một hành động mang tính chất lịch sử khi ngỏ lời trực tiếp với các nhà lãnh đạo Tehran nhân dịp năm mới của Iran, kêu gọi họ chấm dứt gần 30 năm quan hệ thù nghịch. Chính quyền Tehran lúc đó đã phản ứng dè dặt trước cử chỉ của ông Obama. Lãnh đạo tối cao, giáo chủ Ali Khamenei yêu cầu Tổng thống Mỹ rằng: “Ông hãy thay đổi đi. Thái độ của chúng tôi sẽ thay đổi”.
 Hội nghị của Tổ chức hợp tác Thượng Hải bàn về Afghanistan tại Matxcơva.Ảnh: AFP |
Nhưng nay, chiến trường Afghanistan rất có thể sẽ là chất kết nối quan hệ giữa hai quốc gia. Thật ra, thì sau vụ khủng bố 11/9 ở Mỹ, Mỹ và Iran đã từng hợp tác với nhau ở Afghanistan. Lúc đó, Tehran đã cung cấp thông tin và yểm trợ cho các lực lượng chống lại Taliban. Tuy nhiên, sự hợp tác này đã bị gián đoạn sau khi cựu Tổng thống George Bush xếp Iran vào danh sách các quốc gia thuộc cái gọi là “Trục tội ác”. Sau 7 năm chiến sự mà không hề thấy viễn cảnh hòa bình ở Afghanistan, nay chính quyền mới của Mỹ muốn thúc đẩy trở lại sự hợp tác với Tehran, bởi vì như tuyên bố của một quan chức cao cấp Mỹ bên lề hội nghị của Tổ chức hợp tác Thượng Hải bàn về Afghanistan tại Matxcơva, “Iran là một tác nhân quan trọng trong hồ sơ Afghanistan’’.
Ngày 27/3/2009, khi trình bày chiến lược mới, Tổng thống Obama đã đề nghị thành lập một nhóm tiếp xúc mới về Afghanistan và Pakistan, bao gồm đại diện các nước trong khu vực, trong đó có cả Iran. Theo lời một chuyên gia về Iran, ông Karim Sadjapour, có thể là Mỹ sẽ yêu cầu Iran cho sử dụng không phận và các tuyến đường bộ để vận chuyển hàng hóa sang Afghanistan. Đặc biệt, Washington rất quan tâm đến một con đường chiến lược trên lãnh thổ Iran, mà một số đồng minh của Tehran đang sử dụng.
Theo các nhà phân tích, sau cử chỉ thiện chí của Tổng thống Obama, Iran không có sự chọn lựa nào khác là phải tham gia hội nghị La Haye, vì nếu từ chối, họ sẽ bị coi là thiếu quyết tâm vãn hồi hòa bình và ổn định cho Afghanistan.
Iran vẫn có các mối liên hệ rất chặt chẽ với láng giềng Afghanistan, nhất là với cộng đồng Shiite và cộng đồng nói tiếng Ba Tư. Nhưng, cũng giống như Mỹ, Iran vẫn chống lại chế độ cực đoan Taliban thuộc cộng đồng Sunnite. Tình hình bạo động kéo dài từ nhiều thập niên qua ở Afghanistan đã gây ra những hậu quả nặng nề cho Iran, vì nước này tiếp nhận hàng trăm ngàn người tị nạn có đăng ký chính thức với Phủ cao ủy tị nạn Liên hợp quốc.
Bên cạnh đó, chính quyền Tehran phải thường xuyên đối phó với làn sóng người nhập cư trái phép từ Afghanistan sang Iran để tìm việc làm. Ấy là chưa kể nạn buôn lậu ma túy từ Afghanistan, quốc gia vẫn có một sản lượng thuốc phiện khổng lồ, sang Iran. Tóm lại, vì quyền lợi của chính mình, Tehran buộc phải hợp tác với Mỹ và với phương Tây nói chung trong hồ sơ Afghanistan. Một quan chức của NATO cho biết là lần đầu tiên từ 30 năm qua, khối quân sự này đã có cuộc tiếp xúc với Tehran, qua chuyến viếng thăm của một đại sứ Iran.
Vấn đề là, theo như lời bà Hillarry Mann Leverrett, nguyên là một nhà ngoại giao từng tham gia đàm phán với Tehran trong những năm 2001 và 2003: muốn thành công, chiến lược hợp tác giữa Mỹ với Iran phải mang tính chất toàn diện, chứ không thể gói gọn trong vấn đề Afghanistan, bởi vì, do những vấn đề chính trị nội bộ của cả hai bên, nỗ lực hợp tác này có thể sẽ thất bại.
Vân Anh (Theo AFP, RFI)