Theo Giáo sư nhân chủng học tại Đại học Washington (Mỹ) Ben Fitzhugh, vũ khí được hiểu là những vật thể được tạo ra để gây tổn hại cho sinh vật khác, phục vụ cho săn bắn hoặc xung đột giữa các loài thuộc họ người, bao gồm cả người hiện đại (Homo sapiens) và những họ hàng đã tuyệt chủng.
Mũi giáo Clacton, được làm từ gỗ thủy tùng, là phần đầu của một cây giáo dài hơn được chế tác cách đây hơn 400.000 năm. (Ảnh: LS)
Tuy nhiên, không phải bất kỳ vật sắc nhọn nào cũng được các nhà khảo cổ coi là vũ khí. Theo Rolf Warming, nhà khảo cổ học tại Đại học Stockholm, các nhà nghiên cứu phải xem xét bối cảnh phát hiện, dấu vết sử dụng, vật liệu chế tạo và những bằng chứng liên quan như xương động vật bị xẻ thịt hoặc các công cụ dùng để chế tạo vũ khí.
Hiện nay, giới khảo cổ đánh giá 3 phát hiện dưới đây là những ứng viên hàng đầu cho danh hiệu vũ khí cổ nhất thế giới.
Giáo Clacton
Giáo Clacton được xem là câu trả lời thuyết phục nhất. Mẫu vật này có niên đại hơn 400.000 năm, được phát hiện năm 1911 tại Clacton-on-Sea, hạt Essex (Anh).
Phần còn sót lại dài khoảng 37 cm, được cho là mảnh đầu của một cây giáo gỗ lớn hơn đã bị gãy trong quá trình săn bắn hoặc có thể do một nghi lễ nào đó. Cây giáo được chế tác từ gỗ thủy tùng và được mài nhọn bằng công cụ đá.
Hiện nay, giáo Clacton được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London và được xem là mảnh giáo gỗ cổ nhất còn tồn tại.
Các nhà khoa học cho rằng nó có thể do Homo heidelbergensis hoặc người Neanderthal chế tạo. Điều đáng chú ý là niên đại của cây giáo còn cổ hơn cả hóa thạch Homo sapiens lâu đời nhất từng được biết đến, khoảng 300.000 năm tuổi.
Hình dáng và cấu tạo của giáo Clacton cho thấy đây là vũ khí dùng để đâm trong hoạt động săn bắn tập thể.
Bộ giáo và gậy ném Schoningen
Một phát hiện nổi tiếng khác đến từ Schoningen (Đức), nơi các nhà khảo cổ đã khai quật từ năm 1992 và tìm thấy khoảng 20–25 vũ khí bằng gỗ, bao gồm nhiều cây giáo nguyên vẹn hoặc bị gãy cùng các gậy ném.
Những góc nhìn khác nhau về một chiếc gậy ném từ Schoningen. (Ảnh: LS)
Những hiện vật này có niên đại khoảng 200.000–300.000 năm, được bảo tồn gần như nguyên vẹn và hiện được coi là bộ sưu tập vũ khí gỗ cổ nhất còn đầy đủ trên thế giới.
Các cây giáo dài trung bình hơn 2 mét, chủ yếu được làm từ gỗ vân sam và gỗ thông. Chúng có thể vừa được dùng để đâm, vừa có thể ném nhằm săn các loài động vật lớn như ngựa. Trong khi đó, các gậy ném dài khoảng 65 cm được thiết kế như vũ khí tầm xa.
Điều đặc biệt là nhiều bộ xương ngựa bị giết mổ cũng được tìm thấy tại cùng địa điểm, cho thấy những vũ khí này từng được sử dụng trong các cuộc săn quy mô lớn.
Theo Giáo sư Fitzhugh, những cây giáo Schoningen được chế tác tinh xảo, được mài sắc và xử lý bằng lửa để tăng độ bền. Chúng phản ánh trình độ kỹ thuật và khả năng phối hợp săn bắn đáng kể của con người thời tiền sử.
Mũi giáo đá Kathu Pan 1
Ứng viên thứ ba là các mũi giáo bằng đá được khai quật tại địa điểm khảo cổ Kathu Pan 1 ở Nam Phi. Các hiện vật này có niên đại khoảng 500.000 năm, thậm chí còn cổ hơn giáo Clacton. Dấu vết mài mòn trên các cạnh cùng hình dạng phần đế khiến nhiều nhà nghiên cứu tin rằng chúng từng được gắn vào cán gỗ để tạo thành giáo săn.
Nếu giả thuyết này chính xác, đây sẽ là bằng chứng về vũ khí có cán lâu đời nhất từng được biết đến và nhiều khả năng do Homo heidelbergensis chế tạo.
Tuy nhiên, vẫn còn nhiều tranh cãi. Nguyên nhân là các nhà khảo cổ chưa tìm thấy phần cán gỗ đi kèm, khiến một số chuyên gia cho rằng những mảnh đá này có thể chỉ là công cụ lao động chứ chưa đủ cơ sở để khẳng định chúng là vũ khí.
Theo các nhà nghiên cứu, rất có thể con người thời tiền sử đã sử dụng nhiều loại vũ khí còn cổ hơn nữa, nhưng chúng được làm từ gỗ, sợi thực vật, gân động vật hoặc các vật liệu hữu cơ khác nên đã phân hủy hoàn toàn theo thời gian.
Dù vậy, việc nghiên cứu các vũ khí cổ đại vẫn giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về sự tiến hóa của con người. Những hiện vật này không chỉ cho thấy khả năng chế tạo công cụ, mà còn phản ánh tư duy sáng tạo, sự truyền đạt kiến thức và khả năng hợp tác săn bắn của tổ tiên chúng ta.
