Khi ánh mặt trời lặn sâu dưới những con sóng cao như mái nhà là lúc những người ngư dân sửa soạn đồ nghề xuống biển. Để câu những con mực ở độ sâu cả trăm mét nước, nơi đó họ gọi là âm ti địa phủ. Họ chấp nhận mưu sinh trong đêm tối trước sự rình rập của biển khơi và tự nhận mình là những người đi vớt “rau” của âm phủ.
Xuống biển
Nhìn con nước từ màu xanh chuyển sang màu đen thậm, thỉnh thoảng lại nổi nên những bọt bong bóng trắng lúc thưa, lúc mau, thuyền trưởng tàu QNA91779 Lương Văn Com, xã Tam Giang, Núi Thành, Quảng Nam đang câu mực ở khu vực đảo Song Tử Tây, Trường Sa nói: Nước đẹp đấy, mực hôm nay đi theo dòng, dậy đi các bạn câu ơi, chuẩn bị xuống biển thôi. Nghe tiếng hú của thuyền trưởng, từng đám ngư dân tạm dừng cuộc chơi xếp binh xập xám để ra ngó con nước. Một người trẻ tuổi thắc mắc: “Sóng dữ quá, xuống có an toàn không? Nước này mà thả trôi mủng thì mai tìm cả ngày cũng không hết”. Thuyền trưởng Com cự lại, lâu rồi bữa nay mới nhìn thấy nước đẹp, anh em ráng làm đi, mau đầy giàn rồi mà về với vợ với con, nhưng tui không bắt ép đâu nhé, ai thấy ngon thì hạ mủng chứ non sóng là đi không ổn đâu? Quay sang tôi, anh giải thích: “Nước hôm nay đẹp lắm, đúng màu mực đi”. Lúc này tôi mới kịp quan sát cái màu nước mà cánh câu mực vẫn gọi là nước tiền, nước bạc có một màu đen thẫm và nghe anh Com giảng giải: “Giống cá mực bao giờ cũng đi theo đàn, chúng bơi kiểu máy bay phản lực, trong lúc bơi sẽ tiết một lượng mực nhỏ ra môi trường nước, làm nước biển có màu xanh thậm giống như màu mực viết đen được pha loãng, chỗ nào tập trung mực nhiều là chỗ đó nước có màu đen và thỉnh thoảng lại có những bọt trắng to bằng đầu ngón tay nổi lên, nhưng sóng hơi lớn nếu câu mà chỉnh thúng thì cũng mỏi tay”. Giải thích xong, anh Com nói chắc như đinh đóng cột: “Đàn mực này đông chỉ nằm ở độ sâu tối đa là 200m, hôm nay mà không hốt được đàn này thì đúng là phí lòng bà cậu thương”.
 Phơi mực sau một đêm câu. |
4 giờ chiều, từng tốp ngư dân chuẩn bị đồ nghề, mỗi người mang theo cả chục chiếc bát câu và một bình ắc-quy với 2 bóng đèn, một để làm đèn báo còn một để làm đèn nhử. Vừa thử xem bóng đèn màu đỏ còn sáng không? Anh Lí - một thợ câu nói: “Đêm trên biển phải có cái đèn này để báo hiệu, không các tàu đi đêm đè vào thì tan cả thuyền cả người”. Thấy túi mồi nhỏ xíu, tôi thắc mắc với anh: Sao đi câu mà mang mồi ít thế? Anh Lí lại giải thích: Chỉ mang mồi đầu thôi, còn lúc nào câu được mực lại dùng chính mực làm mồi thì mới nhạy. Nhìn các bạn câu đã sửa soạn xong, anh Com kéo một hồi còi dài rồi đánh tàu lượn một vòng quanh vùng nước có màu cá mực, lần lượt cứ 3 thuyền thúng một cụm được thả xuống cách nhau khoảng 300m. Vừa lái tàu, anh Com vừa giải thích, phải thả 3 chiếc một để nếu gặp sự cố trên biển thì còn ứng cứu được với nhau. Sau hơn 1 tiếng chạy lấy điểm, 35 chiếc thuyền thúng mang theo 35 thợ câu đã được thả xuống biển, trôi lập lờ như những lá tre rụng xuống ao tù, trên mũi thuyền còn 3 chiếc thúng không xuống biển vì sóng lớn, đây là thúng của những người đi theo tàu làm cấp dưỡng, họ chỉ phải nấu ăn nhưng không có công, được đi theo tàu không phải chia phần với nhà tàu, thường thì họ đi 4 người, 2 người câu, 2 người nấu, được bao nhiêu thì ăn từng đó. Còn lại những thợ câu đi theo tàu sau khi trừ mọi phí tổn đều phải chia cho chủ tàu 1/3, do vậy sóng có to chút đỉnh mà trụ được thì cũng phải đồng loạt xuống biển hết.
Kéo co trên biển
Sau mấy động tác khoả mái chèo, chiếc thuyền thúng không bị quay tít nữa, ròng chiếc đèn mồi xuống nước khoảng 2m, anh Lí đơm mồi vào lưỡi rồi thả xuống biển. Nhìn quầng sáng dưới biển phát ra từ bóng đèn lấp lánh như soi gương trong trời nắng, anh Lí châm điếu thuốc hút cho tỉnh táo nói: “20 phút nữa là có mẻ mực đầu tiên thôi”. Tôi lặng lẽ ngồi dựa lưng vào mạn thuyền thúng chờ đợi, chưa hút hết điều thuốc thì dây câu của anh Lí đã căng tít, sau mấy sải tay kéo thì những con mực đầu tiên to như chiếc mo cau đã được kéo lên khỏi mặt nước, rồi nằm gọn trong lòng chiếc thuyền thúng, nó phồng lên nguẩy những chiếc râu loạn xạ, toàn thân như một quả bóng được bơm căng tròn rồi chợt phì một cái, một tia mực đặc sệt phụt ra. Tôi tò mò định giúp anh Lí gỡ lưỡi câu ra thì anh nói: “Cậu cẩn thận, không biết làm thì đừng có làm, cái mỏ con mực khoẻ lắm, coi chừng nó nuốt mất cả ngón tay”. Bằng một động tác thuần thục, anh Lí móc chiếc lưỡi câu ra khỏi mồm con mực, tiện thể cắt luôn chiếc râu to như ngón chân cái của nó đang ngoe nguẩy làm mồi rồi lại thả tiếp xuống biển.
 Thợ câu xuống biển. |
Đúng như lời dự báo của thuyền trưởng Com, hôm nay tàu đã vào giữa luồng mực, nên anh Lí và 30 bạn câu của mình phải hoạt động hết công suất, cứ kéo rồi lại gỡ mực ra, có cảm giác không phải là đang câu bằng lưỡi, mà mồi câu giống như cục nam châm hút cá, cứ thả mồi xuống là dính những con mực ống vào. Đang mải kéo lên thả xuống với những con mực to như mo cau ở khoảng cách 20m, thì bát câu của anh Lí quay tít, dây câu như đang bị một cái máy cứ hút mãi xuống biển, anh Lí vồ lấy rồi liên tục dùng tay thả dây câu ra, hơn 300m cước đã được ròng xuống biển, mà dây câu vẫn căng như dây đàn. Anh Lí nhìn sang tôi và nói: “Trúng mánh, gặp mực bà rồi”. Đợi cho bát câu đã hết cước, anh Lí bắt đầu từ từ guồng lại, từng vòng chắc nịch, thỉnh thoảng lại thả ra, rồi lại bặm môi guồng vào. Đã nhiều lần đi biển nên tôi hiểu đây là một cuộc kéo co giữa một bên là người và một bên là con cá khá to và khoẻ đang cố thoát thân. Hôm nay anh Lí đã gặp đúng đối thủ, hai chân anh bạnh ra, bụng tì vào mạn thuyền thúng, hai tay thì cố ghì lấy dây câu, thời gian như đứng im, nhưng con thuyền thúng vẫn chao lắc theo từng nhịp sóng, từng sải dây câu được kéo lên theo mỗi động tác gồng tay của anh Lí. Cuối cùng một vệt màu sáng trắng to bằng chiếc áo đi mưa, đang bị kéo nổi lên trên mặt nước theo sợi dây câu, một tay vẫn ghì vào sợi cước, một tay anh Lí khua mái chèo cho thuyền gần với vệt màu trắng như tảng băng mỏng đang lập lờ trên biển, khi đã tới gần, anh Lí với chiếc vợt đưa xuống xúc vật thể lạ kia, rồi hối tôi giúp kéo lên thuyền thúng. Kéo chiếc vợt nặng như chì lên thuyền, tôi không tin vào mắt mình nữa, đó là một con mực khổng lồ to như tàu lá chuối, cả râu và thân nó dài đến 2m, với những bó cơ đang giật giật liên hồi như đèn nháy. Sau một hồi thở dốc, anh Lí nói: Mực bà đấy, giống này sống ở độ sâu cả ngàn mét, quý lắm dân đi biển bắt được chỉ để ăn chứ không bao giờ bán ra ngoài, phải may mắn lắm hôm nay tôi mới tóm được bà mực này, chắc nó khoảng 30kg.
Sau một đêm trúng mánh, cả 35 chiếc thuyền thúng đều gần như đầy ắp, nhìn các bạn câu khấp khởi sau một đêm kéo co mỏi tay, anh Com nói, lần đầu tiên trúng đậm thế, mỗi thuyền khoảng 250kg mực tươi nếu phơi được khoảng 45kg mực khô, tính giá hiện tại, mỗi người được khoảng 3 triệu đồng. Nhưng để có từng này mực thì đêm qua, mỗi người cũng kéo đến 30km cước câu, nhiều người đã bị tứa máu tay vì bị cước cứa. Để mừng một đêm thắng lợi, bữa sáng anh em phường câu có trận uống bia mừng công với một con mực khô vàng óng, to như chiếc tàu lá chuối nướng thơm phức cả tàu, đưa cho tôi một miếng mực dày như ngón tay, anh Lí nói: “Mực bà đấy, chắc chỉ đi biển anh mới được ăn thôi”. Bỏ vào miệng nhai thấy vừa mềm vừa ngọt, khác hẳn với những con mực tôi đã ăn có vị mặn ở vùng biển này.
Sau bữa sáng là cả phường câu lại hối hả làm mực, họ móc ruột, rửa sạch mang lên giàn phơi. Trong cái nghề câu mực ngoài sóng gió thì trèo giàn phơi cũng là một thử thách, khi leo giàn chẳng khác gì đang diễn xiếc thăng bằng trên dây, những giàn phơi đều được cột bằng tre, mỗi con mực được cài vào một chiếc đinh để giữ, nếu nắng tốt 3 buổi sẽ khô và đưa mực được vào hầm. Công việc của người thợ câu chỉ kết thúc vào lúc 11h trưa, sau bữa ăn vội vàng cả tàu lăn ra ngủ để lấy sức để tối đến lại chiến đấu với mặt biển đầy sóng.
Nguyễn Nguyễn