Dù sống ở khu vực có nhiều ánh nắng như Việt Nam, tình trạng thiếu vitamin D vẫn khá phổ biến ở nhiều nhóm tuổi, đặc biệt là trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người cao tuổi.
Vitamin D là gì?
Vitamin D là nhóm vitamin tan trong dầu, gồm hai dạng chính:
- Vitamin D2 (ergocalciferol): có nguồn gốc thực vật và nấm.
- Vitamin D3 (cholecalciferol): được tổng hợp ở da dưới tác động của tia UVB từ ánh nắng mặt trời và có trong một số thực phẩm động vật.
Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), vitamin D sau khi được hấp thu hoặc tổng hợp tại da sẽ trải qua hai bước chuyển hóa ở gan và thận để trở thành dạng hoạt động sinh học có vai trò điều hòa nhiều chức năng trong cơ thể.
Vitamin D có ảnh hưởng lớn đến sức khỏe xương và toàn cơ thể.
Vai trò sinh học quan trọng của vitamin D
Hỗ trợ hấp thu canxi và phospho
Đây là vai trò quan trọng nhất của vitamin D. Vitamin D giúp tăng hấp thu canxi và phospho tại ruột, đồng thời duy trì nồng độ canxi máu cần thiết cho quá trình khoáng hóa xương. Nếu thiếu vitamin D, cơ thể hấp thu canxi kém, dẫn tới giảm khoáng hóa xương và ảnh hưởng đến tăng trưởng. Theo NIH Office of Dietary Supplements, thiếu vitamin D kéo dài có thể gây:
- Còi xương ở trẻ em
- Nhuyễn xương ở người trưởng thành
- Tăng nguy cơ loãng xương ở người lớn tuổi.
Vai trò đối với tăng trưởng và phát triển của trẻ
Ở trẻ em, vitamin D đặc biệt quan trọng trong những năm đầu đời – giai đoạn tốc độ phát triển chiều cao và khối xương diễn ra mạnh mẽ. Thiếu vitamin D ở trẻ có thể gây:
- Chậm tăng trưởng chiều cao
- Chậm mọc răng
- Biến dạng xương
- Chân vòng kiềng
- Chậm vận động
- Giảm mật độ xương.
Một số nghiên cứu cho thấy trẻ thiếu vitamin D cũng có nguy cơ tăng nhiễm khuẩn hô hấp và giảm sức cơ.
Vai trò đối với cơ và miễn dịch
Ngoài xương, vitamin D còn liên quan đến:
- Chức năng co cơ
- Dẫn truyền thần kinh – cơ
- Điều hòa miễn dịch
- Giảm phản ứng viêm.
Nhiều mô trong cơ thể có thụ thể vitamin D, bao gồm tế bào miễn dịch, cơ và mô thần kinh. Các nghiên cứu hiện nay đang tiếp tục đánh giá mối liên quan giữa vitamin D với bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh tự miễn và ung thư. Tuy nhiên, nhiều hướng dẫn chuyên môn nhấn mạnh rằng bằng chứng hiện tại chưa đủ để khuyến cáo sử dụng vitamin D liều cao đại trà nhằm phòng các bệnh mạn tính ở người khỏe mạnh.
Vì sao thiếu vitamin D vẫn phổ biến?
Mặc dù ánh nắng là nguồn cung cấp vitamin D tự nhiên quan trọng, nhưng thực tế nhiều người vẫn thiếu vitamin D do:
- Ít tiếp xúc ánh nắng
- Làm việc trong nhà
- Che chắn quá kín
- Ô nhiễm không khí làm giảm tia UVB
- Chế độ ăn thiếu thực phẩm giàu vitamin D
- Trẻ bú mẹ hoàn toàn nhưng không được bổ sung vitamin D
- Người cao tuổi giảm khả năng tổng hợp vitamin D ở da
- Béo phì, bệnh gan, bệnh thận hoặc rối loạn hấp thu.
Theo nhiều khảo sát tại Việt Nam và khu vực châu Á, tỷ lệ thiếu vitamin D ở trẻ em và phụ nữ vẫn ở mức đáng lưu ý.
Những đối tượng có nguy cơ thiếu vitamin D cao
Các hướng dẫn dinh dưỡng và nội tiết thường lưu ý những nhóm nguy cơ sau:
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ
- Trẻ bú mẹ hoàn toàn
- Phụ nữ mang thai và cho con bú
- Người cao tuổi
- Người ít ra nắng
- Người thừa cân béo phì
- Người có chế độ ăn thiếu dầu, mỡ trong khẩu phần ăn
- Người có bệnh lý gan, thận, đường tiêu hóa
- Người sử dụng thuốc chống co giật hoặc corticoid kéo dài.
Các thực phẩm giàu vitamin D.
Những nguồn cung cấp vitamin D
1. Ánh nắng mặt trời
Da có thể tự tổng hợp vitamin D khi tiếp xúc tia UVB. Tuy nhiên, khả năng tổng hợp vitamin D phụ thuộc vào: Thời điểm trong ngày, mùa nào trong năm, vĩ độ địa lý, màu da của cơ thể, tuổi của cá thể, mức độ che chắn và kem chống nắng. Việc phơi nắng cần hợp lý để tránh nguy cơ tổn thương da và say nắng, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
2. Thực phẩm
Chỉ một số ít thực phẩm chứa vitamin D tự nhiên với hàm lượng đáng kể, bao gồm:
- Cá béo: cá hồi, cá thu, cá mòi, cá ngừ
- Dầu gan cá
- Lòng đỏ trứng
- Gan động vật
- Sữa và thực phẩm tăng cường vitamin D
- Một số loại nấm được chiếu tia UV
Tuy nhiên, chế độ ăn thông thường thường khó đáp ứng đủ nhu cầu vitamin D nếu không có nguồn tăng cường hoặc bổ sung.
3. Chế phẩm bổ sung
Đối với việc bổ sung Vitamin D thông qua các chế phẩm bổ sung cần đúng liều, đúng đối tượng và nên có tư vấn của cán bộ y tế, đặc biệt với trẻ nhỏ, phụ nữ có thai, người cao tuổi, người có bệnh lý gan, thận, tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị. Các dạng vitamin D bổ sung bao gồm:
- Giọt uống
- Viên uống
- Viên nhai
- Chế phẩm phối hợp canxi – vitamin D
Có nên tự ý bổ sung vitamin D liều cao?
Vitamin D cần thiết nhưng không phải "càng nhiều càng tốt". Lạm dụng vitamin D liều cao kéo dài có thể gây: Tăng canxi máu, buồn nôn, nôn, táo bón, mệt mỏi, tiểu nhiều, sỏi thận, tổn thương thận, rối loạn nhịp tim trong trường hợp nặng. Một số hướng dẫn quốc tế hiện nay khuyến cáo không nên xét nghiệm hoặc bổ sung vitamin D đại trà ở người khỏe mạnh
Vitamin D là vi chất có vai trò nền tảng đối với sức khỏe xương và tăng trưởng, đặc biệt ở trẻ em. Tuy nhiên, thiếu vitamin D vẫn còn phổ biến ngay cả ở những quốc gia nhiều nắng như Việt Nam. Duy trì chế độ ăn đa dạng, tiếp xúc ánh nắng hợp lý và bổ sung đúng chỉ định là những yếu tố quan trọng giúp phòng ngừa thiếu vitamin D và bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Người dân không nên tự ý sử dụng vitamin D liều cao kéo dài mà nên được tư vấn bởi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, đặc biệt ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh lý nền.
