Thiếu tướng, GS.TS. Nguyễn Quỳ, 87 tuổi, hiện ở số nhà 3 ngõ 48, phố Tô Vĩnh Diện (Thanh Xuân, Hà Nội) là một người như thế. Cụ thường giãi bầy với bạn bè về cách sống của mình: Cuộc đời tôi trong xử thế, chú trọng nhất đến sự “chủ động”. Lúc mình còn trẻ thì tích cực chủ động học để nắm vững, nắm chắc kiến thức và luôn có ý thức bổ sung hiểu biết mới, để có thể vận dụng tốt trong thực tiễn; đến khi về già cũng chủ động học trong sách vở, học người khác về cách giữ gìn sức khỏe để tập luyện thường xuyên, hoặc biết bệnh mà sử dụng thuốc đúng cách, đúng lúc...
Một thời vang bóng
Thiếu tướng Nguyễn Quỳ, quê Phù Mỹ, Bình Định, là một chuyên gia đầu ngành về điện hóa của quân đội. Năm 1954, bắt đầu thời kỳ hòa bình xây dựng trên miền Bắc, nhân chuyến sang thăm, làm việc tại CHDC Đức, Thủ tướng Phạm Văn Đồng được bạn đề nghị sẽ cấp 50 suất học bổng cho học sinh Việt Nam, để đào tạo thành tài về xây dựng đất nước. Năm đó Nguyễn Quỳ còn trẻ, đang học năm đầu Trường Sư phạm cao cấp của Khu Học xá Việt Nam, tại Nam Ninh, Trung Quốc. Anh vốn chăm chỉ, luôn đào sâu suy nghĩ nên kết quả học tập tốt, ngay đợt đầu anh được chọn sang Đông Đức. Nhưng anh thích toán, lý lại “bị” phân học hóa. Sau một năm học tiếng nước bạn, tháng 9/1955 anh vào Khoa Hóa, Đại học Kỹ thuật tổng hợp Dresden. Chương trình học nặng, đòi hỏi người học phải gắng sức rất nhiều, không ít người không trụ lại được do bị điểm kém hoặc sức khỏe suy sụp. Buổi đầu lớp có 120 người, hết năm thứ hai còn một nửa, đến khi thi chỉ 34 người thi đỗ. Nguyễn Quỳ vốn sáng dạ, cộng với sự nỗ lực, chăm chỉ đã giúp anh hoàn thành đầy đủ những “tín chỉ” theo quy định. Rồi anh có bằng cử nhân hóa học. Do kết quả học tập tốt, anh được chuyển tiếp nghiên cứu sinh tiến sĩ. Viện sĩ Schwabe, nhà điện hóa nổi tiếng, đã hướng dẫn anh thực hiện đề tài: “Khảo sát lớp thụ động của nhôm và kẽm bằng đồng vị phóng xạ tritium”. Với đề tài này, anh đã có một phát hiện mới về hiện tượng nước bị đẩy ra trong lớp thụ động khi dùng đồng vị phóng xạ để đo kiểm. Bản luận văn tiến sĩ được hội đồng khoa học trường đánh giá “tốt”. Nội dung nghiên cứu được anh thực hiện tại một nhà máy mà trước khi làm nghiên cứu sinh anh đã làm ra sản phẩm, có đủ tiền để học tiếp. Thầy hướng dẫn bảo, có thể mở rộng và đào sâu vấn đề nghiên cứu, mà tiền anh làm ra vẫn còn dư đấy, nếu muốn có bằng tiến sĩ bậc 2 (docter habin) thì ở lại làm tiếp. Nhưng ngày đó Nguyễn Quỳ biết mình khi về nước sẽ được phục vụ quân đội, rất hợp với ước nguyện từ trước, nên anh đã từ chối ở lại.
Cụ Nguyễn Quỳ và cụ bà tại nhà riêng.
Đầu năm 1963 Nguyễn Quỳ về nước, được phân về Cục Nghiên cứu kỹ thuật, tiền thân của Viện Kỹ thuật Quân sự (KTQS), Bộ Quốc phòng. Ngày đó Thiếu tướng Trần Sâm, Phó Tổng tham mưu trưởng, kiêm Cục trưởng Cục Nghiên cứu kỹ thuật. Những năm nhà khoa học trẻ Nguyễn Quỳ làm việc dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Tướng Trần Sâm, anh rất phục tầm nhìn xa trông rộng của người thủ trưởng. Do chuyên sâu về hóa phóng xạ, trước khi về nước Nguyễn Quỳ hình dung mình sẽ làm việc nhiều về phòng hóa, nên anh tranh thủ tích lũy kiến thức cùng tài liệu, sách vở về lĩnh vực này. Nhưng khi làm việc với thủ trưởng Cục, ông lại nhấn mạnh vấn đề bảo quản, niêm cất vũ khí, khí tài trong điều kiện thời chiến, ở một nước nhiệt đới nóng ẩm. Đây thuộc về một lĩnh vực chuyên môn sâu rộng, phong phú và ngày đó Nguyễn Quỳ đã nhận thức được tính thời sự cấp bách của vấn đề cấp trên chỉ ra. Ngay từ buổi đầu anh đã chuyên tâm đi vào các lĩnh vực mới mẻ, chỉ một thời gian ngắn đã có những kết quả tốt. Từ năm 1964-1977, trên cương vị trợ lý, rồi Phó phòng, Trưởng phòng Nghiên cứu hóa chất, anh đã trực tiếp nghiên cứu và chỉ đạo thành công nhiều đề tài ứng dụng việc chống ăn mòn kim loại, chống ẩm và cách điện cho vũ khí, thiết bị điện tử, chống mốc cho khí tài quang học... Trong nghiên cứu vật liệu hóa chất và công nghệ hóa học phục vụ các hoạt động bảo đảm tác chiến của quân đội, anh là tác giả và đồng tác giả của những công trình được đánh giá cao như: Sản xuất chất phát sáng lạnh làm tín hiệu phát sáng cho bộ đội trong hành quân, trong giao thông trên đường Trường Sơn, vì là phát sáng lạnh nên địch không thể phát hiện bằng các phương tiện trinh sát hồng ngoại; Đề tài keo dán nguội săm ôtô cho bộ đội vận tải Trường Sơn; Đề tài chế tạo thuốc nổ lỏng có khả năng bay hơi tốt phục vụ việc đánh lô cốt, hầm ngầm; Đề tài chế tạo ngòi hẹn giờ nổ chậm cho bộ đội đặc công; Đề tài sản xuất các loại vật liệu ngụy trang... Vấn đề niêm cất, bảo quản vũ khí, khí tài quân sự bao gồm nhiều đề tài cộng lại, mang lại hiệu quả thiết thực phục vụ cho chiến đấu và huấn luyện của quân đội, do một tập thể cán bộ khoa học kỹ thuật thực hiện, trong đó có sự đóng góp trí tuệ không nhỏ của GS.TS. Nguyễn Quỳ, sau này đã được trao giải thưởng Nhà nước.
Từ năm 1977, GS.TS. Nguyễn Quỳ được đề bạt Phó Viện trưởng Viện KTQS. Rồi ông có 9 năm làm giám đốc Học viện KTQS. So với người tiền nhiệm, ông đẩy mạnh hơn việc nghiên cứu khoa học trong nhà trường và chính ông đã đề xuất với Bộ Quốc phòng dời trường từ một miền Trung du về Hà Nội để có hướng phát triển lên chính quy, hiện đại. Đến năm 1989 ông chuyển sang làm Phó Chủ nhiệm Tổng cục Kỹ thuật. Năm 1995, ông nghỉ hưu ở tuổi 65.
Tuổi già sống chủ động...
Cụ Nguyễn Quỳ cao, gầy, lưng hơi còng, nhác trông có vẻ... sức vóc loẻo khoẻo. Nhưng cụ vẫn nhanh nhẹn, tinh tường, làm đủ mọi việc trong nhà, ngoài vườn và ít khi ốm vặt. Trận ốm nhớ đời xảy ra cách đây 10 năm, cụ bị đi cấp cứu ở Viện Quân y 108 vì bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (bệnh COPD). Thường người nghiện thuốc lá, thuốc lào hay mắc bệnh này, song cụ không nghiện thuốc, theo cụ đây là hậu quả của một thời gian dài tiếp xúc với hóa chất. Thời trẻ học ở nước bạn làm thí nghiệm liên miên trong phòng thí nghiệm, rồi về nước các đề tài đều dùng đến hóa chất, có nhiều chất độc hại. Cụ đã mất nhiều ngày phải thở bình ôxy. Rồi phải mất nhiều năm với sự điều trị tích cực của các giáo sư, bác sĩ quân đội cụ mới ổn định được sức khỏe. Ngày mới nghỉ hưu cụ vẫn thường xuyên đọc sách báo cập nhật tin tức thời sự, song cụ còn có niềm say mê với kiến thức y học. Cụ quan niệm cần có hiểu biết về bệnh, về thuốc men để tự phòng chống bệnh tật cho mình, có điều kiện thì giúp đỡ người khác. Bởi thế mới có chuyện 12 năm liền, cứ sáng thứ sáu là cụ từ nhà đi bộ đến Câu lạc bộ Thăng Long học chuyên đề về y, mỗi khóa khoảng 3 năm, song cụ học đi học lại vì cho rằng mỗi năm lại có cái mới được bổ sung trong bài giảng của thầy, mà có học lại cho nhớ cái cũ vẫn không thừa. Nhờ đi học tiếp thu kiến thức Đông Tây kim cổ, cụ hiểu ra Tây y, Đông y bổ sung cho nhau, không nên coi nhẹ bên nào. Khi ở Viện 108 về, cụ liền điện cho người cậu ruột là lương y giỏi ở TP. Hồ Chí Minh, đề nghị cung cấp một bài thuốc “bổ phế”. Cụ uống mấy chục thang thuốc người cậu cắt với đầu vị “thiên môn”, “mạch môn” thấy trong người khỏe ra nhiều. Sau trận ốm cụ còn tự định ra một chế độ ăn uống nghỉ ngơi phù hợp với khả năng sức khỏe, không quên uống thuốc bổ, mà chủ yếu dùng loại thực phẩm chức năng có xuất xứ từ thiên nhiên. Một dạo, cụ thấy dưới hàm có nổi lên một cục nhỏ. Cụ biết Học viện Quân y vừa nghiên cứu, sản xuất được một loại thuốc từ bèo dâu nuôi cấy trong một dung dịch đặc biệt, tăng cường sức đề kháng của cơ thể, có khả năng ức chế khối u, cụ liền tìm uống theo phác đồ bác sĩ, kết quả sau một thời gian khối u dần nhỏ lại,... Trên thị trường có nhiều loại thực phẩm chức năng, cụ cho rằng không nhất thiết cứ phải theo sự chỉ dẫn trong đơn, mà phải có sự “lắng nghe cơ thể”. Chẳng hạn, một lần biết loại thực phẩm chức năng nọ có tác dụng phục hồi trí nhớ cho người già, trong chỉ dẫn uống ngày 4 viên. Cụ chỉ uống 2 viên, sau mấy ngày thấy trí nhớ có khá lên, nhớ được tên một vài người mà trước đấy quên bẵng. Đến khi cụ uống cả liều 4 viên, thì có hiện tượng trằn trọc mất ngủ. Cụ chủ động giảm liều và lại thấy ngủ tốt như thường. Cụ bà đã ngoài 80 tuổi, cũng được cụ hướng dẫn cách tập và uống thuốc, có căn bệnh khớp, được chữa trị theo chỉ dẫn của bác sĩ và lời khuyên của cụ, bấy nay đã thấy đỡ nhiều. Một lần được diện kiến cố Đại tướng Võ Nguyên Giáp, trong lúc sắp chia tay, cụ hỏi Đại tướng: Nghe nói Đại tướng tập thiền thường xuyên, có tác dụng gì ạ? Đại tướng trả lời: Để bồi bổ trí não. Thế là cụ chủ động đi học thiền. Đã nhiều năm nay, hàng ngày cụ có 2 buổi ngồi thiền, mỗi buổi chừng nửa giờ, mở đầu bằng bài kệ: Quay lại nương tựa/Hải đảo tự thân/Chánh niệm là Phật/Soi sáng xa gần... Hiệu quả rõ rệt đã đến với cụ, đến nay ở tuổi ngót “cửu thập” mà đầu óc vẫn minh mẫn, trí nhớ tốt, cụ cho rằng được như vậy là do mình dùng thuốc đúng lúc và thiền đã có tác dụng “bồi bổ” não bộ như nhận định của Đại tướng hồi nào.
Rõ ràng, cách làm việc và giữ gìn sức khỏe của vị tướng già lâu nay đều xuất phát từ những cơ sở khoa học có được từ kinh nghiệm sống và đúc rút từ sách vở. Mọi việc đều được thực hiện với sự chủ động. Nhân đây, xin kính chúc cụ Nguyễn Quỳ trường thọ, luôn sống khỏe, sống vui trong sự tích cực, chủ động của mình!