Vì sao số người nhiễm HIV tăng vọt tại 'thiên đường nghỉ dưỡng' Fiji?

Đảo quốc Fiji, vốn nổi tiếng thế giới như một thiên đường du lịch nghỉ dưỡng lý tưởng ở vùng Thái Bình Dương, giờ đây đang phải đối mặt với thảm họa y tế nghiêm trọng chưa từng có. 

Giữa tháng 9, Chính phủ Fiji chính thức tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia khi làn sóng lây nhiễm HIV tăng vọt ngoài tầm kiểm soát. Các chuyên gia y tế nhận định Fiji hiện là nơi có tốc độ lây nhiễm HIV phát triển nhanh nhất thế giới, với số ca mắc mới tăng gấp 12 lần trong giai đoạn 2010-2025. 

Thậm chí, tỷ lệ người trưởng thành sống chung với HIV đã tăng từ mức 1/167 người của 5 năm trước lên con số đáng báo động là 1/60 người. Bộ Y tế Fiji ghi nhận chỉ riêng trong năm 2025 đã có 2.016 ca nhiễm mới, nâng tổng số người mắc bệnh ước tính lên tới hơn 9.000 người, trong đó 2/3 là những thanh niên độ tuổi 20-34.

Thực trạng trên khiến ông Jason Mitchell, chuyên gia sức khỏe cộng đồng dẫn dắt công tác ứng phó HIV tại Fiji, đưa ra cảnh báo khẩn thiết: "Lực lượng dân số trẻ, năng động và tạo ra năng suất của chúng ta đang bị nhiễm HIV, và trừ khi chúng ta tìm ra giải pháp nhanh chóng, tình hình này sẽ tiếp tục trở nên tồi tệ hơn".

Suy tàn trước "cơn bão" ma túy

Một trong những nguyên nhân then chốt khiến HIV bùng phát dữ dội tại Fiji là do sự bùng nổ của tệ nạn ma túy. Vốn là điểm quá cảnh của các đường dây buôn lậu ma túy quốc tế từ Nam Mỹ sang Australia và New Zealand, đảo quốc này đã gánh chịu hậu quả nặng nề khi đại dịch Covid-19 bùng phát. 

"Covid-19 là khoảng thời gian khó khăn đối với người dân Fiji. Hầu hết đều mất việc, bị giảm giờ làm hoặc kẹt ở nhà. Đồng thời, chúng tôi nghi ngờ rằng các hạn chế đi lại cùng với việc tăng cường an ninh biên giới đã làm giảm sự di chuyển của ma túy đến các quốc gia đích", Sailosi Soqo, bác sĩ thuộc Đội ứng phó HIV quốc gia Fiji, tiết lộ. 

Đồng thời, vị bác sĩ này cũng cho rằng việc siết chặt kiểm soát biên giới cùng các lệnh phong tỏa đã vô tình giữ lại lượng lớn ma túy tại nội địa, tạo ra một thị trường tiêu thụ chất kích thích chưa từng có.

Cuộc khủng hoảng kinh tế, tình trạng thất nghiệp gia tăng và các vấn đề sức khỏe tâm thần sau đại dịch đã đẩy nhiều thanh thiếu niên, thậm chí cả những đứa trẻ mới 9 tuổi, rơi vào vòng xoáy nghiện ngập ma túy dạng tiêm.

Sự chuyển dịch từ hút sang tiêm chích ma túy đá đã mở đường cho "căn bệnh thế kỷ" lan truyền mạnh mẽ. Do thiếu hụt dụng cụ tiêm sạch cùng với tập quán sinh hoạt mang tính cộng đồng, một số thói quen nguy hiểm nhằm tiết kiệm chi phí đẩy người nghiện dùng chung kim tiêm bẩn. 

"Giám đốc cơ quan công tố đã nói với chúng tôi: 'Nếu các người phát những thứ này ra, chúng tôi sẽ bắt giữ và truy tố các người về tội tiếp tay và đồng phạm'", bác sĩ Sailosi Soqo tiết lộ thêm, "Kết quả là bây giờ tôi có cả một kho đầy kim tiêm và ống tiêm chỉ để bám bụi".

Hậu quả là tỷ lệ lây nhiễm HIV tại đảo quốc vùng Thái Bình Dương này tăng theo cấp số nhân, khi trung bình cứ 1 người mang mầm bệnh có thể lây cho 10 người khác.

Bi kịch của những đứa trẻ mới sinh

Song song với vấn nạn tiêm chích ma túy, hành vi quan hệ tình dục không an toàn cũng đóng góp khoảng một nửa số ca nhiễm HIV mới tại Fiji trong thời gian qua. 

Nhiều khảo sát y tế gần đây cho thấy, tỷ lệ sử dụng bao cao su ở nhóm người có nhiều bạn tình tại Fiji đạt mức thấp kỷ lục, khi chỉ có chưa đầy 1/4 nam giới và chưa tới 10% phụ nữ của nước này thực hiện biện pháp bảo vệ trong lần quan hệ gần nhất.

"Quan hệ tình dục không an toàn là phương thức lây truyền HIV phổ biến nhất trên toàn thế giới, thông qua việc thực hiện hành vi quan hệ qua đường hậu môn, âm đạo hoặc đường miệng không dùng bao cao su khiến niêm mạc tiếp xúc với máu, tinh dịch, dịch tiền tinh dịch hoặc dịch âm đạo mang mầm bệnh", Chuyên gia phân tích chính sách y tế Anne Kamwila cho biết.

Sự chủ quan cùng tâm lý lơ là phòng bệnh đã khiến virus HIV âm thầm lan rộng trong cộng đồng với tốc độ chóng mặt.

Bi kịch chưa dừng lại ở đó, khi dịch bệnh bắt đầu tấn công vào những đối tượng dễ bị tổn thương nhất là phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh. Chỉ riêng tại bệnh viện lớn nhất của Fiji trong năm vừa qua, đã có 59 em bé sinh ra mang trong mình virus HIV từ mẹ, và 18 trường hợp trong số đó đã tử vong trước khi tròn 1 tuổi. 

Dù các phương pháp điều trị ngăn ngừa lây truyền từ mẹ sang con được cung cấp miễn phí, định kiến xã hội nặng nề và sự thiếu riêng tư tại các cơ sở y tế đã ngăn cản nhiều người mẹ tìm đến sự trợ giúp. Nhiều phụ nữ lo sợ bị người thân phát hiện hoặc bị cộng đồng kỳ thị nên đã chọn cách giấu bệnh, vô tình đẩy con mình vào nguy cơ tử vong.

Hiện tại, công tác kiểm soát dịch bệnh tại đảo quốc vùng Thái Bình Dương này đang đối mặt với những rào cản phức tạp. Ước tính mới chỉ có chưa đầy 40% người nhiễm HIV tại Fiji biết về tình trạng bệnh của mình, và vỏn vẹn 22% số bệnh nhân tiếp cận được với thuốc điều trị kháng virus. 

Việc địa hình bị chia cắt bởi hơn 300 hòn đảo lớn nhỏ khiến chi phí và thời gian đi lại trở thành gánh nặng lớn đối với người dân nghèo. Bên cạnh đó, các mâu thuẫn giữa cơ quan y tế và lực lượng hành pháp trong việc triển khai chương trình cung cấp kim tiêm sạch cũng làm bế tắc trong giảm thiểu thiệt hại. 

Giới y tế nhận định, nếu không có những hành động can thiệp quyết liệt và đồng bộ, dự báo đến năm 2029 sẽ có khoảng 25.000 người dân Fiji sống chung với HIV, đẩy hệ thống y tế vốn đã mỏng manh của đảo quốc này đến bờ vực sụp đổ.

"Thời gian không ủng hộ chúng ta. Với con số hiện tại, chúng ta đã và đang phải vật lộn", bác sĩ Sailosi Soqo cảnh báo. "Hãy tưởng tượng mọi thứ sẽ ra sao trong 3 năm tới. Cần phải có hành động khẩn cấp hơn ngay bây giờ".