Vitamin B12 đóng vai trò quan trọng đối với quá trình tạo hồng cầu, tổng hợp DNA và duy trì chức năng thần kinh. Khi xét nghiệm cho thấy nồng độ vitamin này thấp, bổ sung thường là một phần của giải pháp. Tuy nhiên, nếu tình trạng thiếu hụt kéo dài hoặc tái diễn, cần tìm nguyên nhân thay vì chỉ tăng liều hoặc đổi loại thực phẩm bổ sung.
1. Nguyên nhân nồng độ vitamin B12 vẫn thấp dù đã bổ sung
1.1. Quá trình hấp thu vitamin B12 có thể bị gián đoạn
Vitamin B12 được hấp thu qua hệ tiêu hóa theo một cơ chế tương đối phức tạp. Trong thực phẩm, vitamin này chủ yếu gắn với protein. Acid dạ dày và các enzyme tiêu hóa giúp giải phóng B12 khỏi protein, sau đó vitamin liên kết với yếu tố nội tại (intrinsic factor) – một loại protein do các tế bào thành dạ dày sản xuất.
Phức hợp vitamin B12 - yếu tố nội tại di chuyển đến hồi tràng, phần cuối của ruột non, để được hấp thu vào cơ thể. Nếu bất kỳ khâu nào trong quá trình này bị ảnh hưởng, cơ thể có thể không hấp thu đủ vitamin B12 dù khẩu phần ăn tương đối đầy đủ.
Một số tình trạng có thể gây cản trở hấp thu gồm viêm teo dạ dày, viêm dạ dày tự miễn, thiếu yếu tố nội tại, bệnh celiac và bệnh Crohn. Người từng phẫu thuật cắt dạ dày hoặc cắt một phần ruột non, đặc biệt là hồi tràng, cũng có nguy cơ thiếu hụt. Trong những trường hợp này, chỉ điều chỉnh chế độ ăn có thể chưa đủ. Người bệnh cần được đánh giá nguyên nhân để lựa chọn cách bổ sung phù hợp.
Vitamin B12 tự nhiên có trong thực phẩm như thịt, cá, trứng, sữa và các sản phẩm từ sữa. Ảnh AI.
1.2. Loại và liều vitamin B12 chưa phù hợp
Vitamin B12 có trong thực phẩm bổ sung ở dạng tự do nên không cần được giải phóng khỏi protein trong thức ăn như B12 tự nhiên. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa vitamin bổ sung luôn được hấp thu hoàn toàn.
Phần lớn vitamin B12 đường uống vẫn được hấp thu thông qua cơ chế phụ thuộc vào yếu tố nội tại. Một lượng nhỏ có thể đi vào cơ thể bằng cơ chế khuếch tán thụ động, không phụ thuộc yếu tố nội tại. Vì vậy, sử dụng liều uống cao có thể giúp một số người bị giảm hấp thu vẫn nhận được lượng vitamin cần thiết. Tuy nhiên, hiệu quả còn phụ thuộc vào nguyên nhân thiếu hụt, mức độ bệnh lý đường tiêu hóa, liều sử dụng và việc tuân thủ điều trị.
Vitamin B12 có nhiều dạng, trong đó cyanocobalamin và methylcobalamin thường được sử dụng trong các sản phẩm bổ sung. Hiện chưa có bằng chứng thuyết phục cho thấy methylcobalamin luôn được hấp thu tốt hơn hoặc hiệu quả hơn cyanocobalamin trong điều trị thiếu vitamin B12.
Nếu nồng độ vitamin vẫn thấp, người dùng không nên mặc định rằng mình cần đổi sang một dạng vitamin khác. Điều quan trọng hơn là xác định nguyên nhân và đánh giá lại liều dùng, đường dùng cũng như đáp ứng điều trị.
1.3. Chế độ ăn chưa cung cấp đủ vitamin B12
Vitamin B12 tự nhiên chủ yếu có trong thực phẩm nguồn gốc động vật như thịt, cá, trứng, sữa và các sản phẩm từ sữa. Một số thực phẩm được tăng cường vitamin B12 cũng có thể giúp bổ sung vi chất này.
Người ăn thuần chay, ăn chay không sử dụng trứng và sữa hoặc thường xuyên áp dụng chế độ ăn hạn chế thực phẩm động vật có nguy cơ thiếu vitamin B12 nếu không sử dụng thực phẩm tăng cường hoặc sản phẩm bổ sung phù hợp. Đáng chú ý, cơ thể có thể dự trữ vitamin B12 trong nhiều năm. Vì vậy, tình trạng thiếu hụt do chế độ ăn không đầy đủ đôi khi chỉ biểu hiện sau một thời gian dài.
Để phòng ngừa, cần duy trì chế độ ăn đa dạng, chú ý các nguồn cung cấp vitamin B12 và sử dụng thực phẩm tăng cường hoặc thực phẩm bổ sung khi cần thiết. Với người đã được chẩn đoán thiếu hụt, điều chỉnh khẩu phần ăn là cần thiết nhưng không phải lúc nào cũng đủ để khắc phục tình trạng thiếu vitamin.
1.4. Một số loại thuốc có thể làm giảm nồng độ vitamin B12
Một nguyên nhân khác thường bị bỏ qua là ảnh hưởng của thuốc đang sử dụng:
Metformin, thuốc thường được dùng trong điều trị đái tháo đường type 2, có thể làm giảm hấp thu vitamin B12 khi sử dụng kéo dài. Vì vậy, người dùng metformin lâu năm, đặc biệt khi có thiếu máu, mệt mỏi hoặc triệu chứng thần kinh, nên trao đổi với bác sĩ về việc đánh giá tình trạng vitamin B12.
Ngoài ra, các thuốc làm giảm tiết acid dạ dày như thuốc ức chế bơm proton (PPI) và thuốc đối kháng thụ thể histamin H2 có thể làm giảm khả năng hấp thu B12 từ thực phẩm. Nguyên nhân là acid dạ dày có vai trò giải phóng vitamin này khỏi protein trong thức ăn.
2. Dấu hiệu thiếu vitamin B12
Thiếu vitamin B12 có thể gây mệt mỏi, suy nhược, thiếu máu hồng cầu to, viêm lưỡi, tê bì hoặc cảm giác kim châm ở tay chân. Một số người còn gặp tình trạng giảm trí nhớ, khó tập trung, thay đổi nhận thức hoặc mất thăng bằng.
Đáng lưu ý, tổn thương thần kinh do thiếu vitamin B12 có thể xuất hiện ngay cả khi chưa có biểu hiện thiếu máu rõ ràng. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, một số tổn thương thần kinh có thể kéo dài hoặc không hồi phục hoàn toàn. Khi có những dấu hiệu này, người bệnh nên đi khám thay vì tự tăng liều vitamin hoặc chờ đến lần xét nghiệm định kỳ tiếp theo.
Xét nghiệm vitamin B12 trong huyết thanh là một trong những phương pháp thường được sử dụng để đánh giá tình trạng thiếu hụt. Tuy nhiên, kết quả cần được xem xét cùng triệu chứng, tiền sử bệnh và các chỉ số xét nghiệm liên quan. Khi nồng độ vitamin B12 ở mức giáp ranh hoặc kết quả chưa phù hợp với biểu hiện lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm acid methylmalonic (MMA). Chất này thường tăng khi cơ thể thiếu vitamin B12 và có thể giúp làm rõ tình trạng thiếu hụt trong những trường hợp chưa xác định chắc chắn.
Tuy nhiên, MMA cũng có thể tăng khi chức năng thận suy giảm nên cần được diễn giải trong bối cảnh lâm sàng. Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm công thức máu, xét nghiệm folate hoặc các xét nghiệm tìm nguyên nhân như kháng thể liên quan đến viêm dạ dày tự miễn. Việc kiểm tra nguyên nhân đặc biệt quan trọng nếu nồng độ vitamin B12 vẫn thấp sau điều trị, bởi người bệnh có thể cần thay đổi liều, đường dùng hoặc điều trị bệnh lý nền.
3. Nếu nồng độ vitamin B12 vẫn thấp dù đã bổ sung, cần làm gì?
Trước hết, cần kiểm tra lại liều lượng, dạng bào chế, thời gian sử dụng và mức độ tuân thủ. Tiếp theo, bác sĩ sẽ đánh giá chế độ ăn, các thuốc đang dùng, bệnh lý đường tiêu hóa và khả năng hấp thu vitamin.
Tùy nguyên nhân, người bệnh có thể được chỉ định bổ sung vitamin B12 đường uống với liều phù hợp hoặc tiêm bắp. Người bị viêm dạ dày tự miễn, đã cắt toàn bộ dạ dày hoặc cắt hoàn toàn đoạn cuối hồi tràng có thể cần điều trị thay thế lâu dài.
Vitamin B12 nhìn chung có độc tính thấp, nhưng tự ý tăng liều không thay thế được việc tìm nguyên nhân thiếu hụt. Cách tiếp cận phù hợp là điều trị theo nguyên nhân, theo dõi đáp ứng và tái khám theo hướng dẫn của bác sĩ.
Mời bạn xem thêm video:
