"Đông ăn củ cải, hạ ăn gừng" là một câu bắt nguồn từ nguyên lý dưỡng sinh quen thuộc trong Y học cổ truyền phương Đông. Dù đã được lưu truyền từ lâu, nhưng đến nay nhiều người vẫn thắc mắc vì sao mùa hè vốn nóng bức lại được khuyên ăn gừng - một thực phẩm có vị cay, tính nóng. Đây không phải là lời khuyên ngẫu nhiên mà xuất phát từ những đặc điểm sinh lý của cơ thể và điều kiện thời tiết theo từng mùa.
ThS.BS. Nguyễn Đình Thục, Phó Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam.
1. Vì sao mùa hè lại nên ăn gừng?
Theo Y học cổ truyền, mùa hè là thời điểm dương khí của tự nhiên đạt mức cao nhất (trưởng hạ). Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa cơ thể con người luôn ở trạng thái "nóng".
Trên thực tế, nhiều người có cơ địa lạnh (nội hàn, tỳ vị hư hàn) và nhiều người có thói quen sử dụng điều hòa ở nhiệt độ thấp (lạnh sâu), uống nhiều nước đá, ăn các món lạnh như kem, chè, hoa quả ướp lạnh. Những thói quen này cũng có thể làm tổn thương tỳ vị, ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa.
Y học cổ truyền gọi đây là tình trạng "ngoại nhiệt nội hàn", tức bên ngoài môi trường nóng, nhưng bên trong cơ thể vẫn lạnh (nội hàn); có thể do cơ địa hàn hoặc cơ thể nhiễm hàn trong hạ. Theo nguyên tắc trị bệnh "Chính trị" trong Đông y, nguyên nhân (gốc bệnh, bản) là hàn, thì điều trị phải dùng thuốc nhiệt, ôn, ấm để trị liệu. Do đó khi ăn gừng trong hạ có vị cay, tính nóng càng có tác dụng ôn trung, tán hàn, giúp làm ấm tỳ vị, hỗ trợ tiêu hóa và giảm các triệu chứng khó chịu như đầy bụng, ăn kém, lạnh bụng hoặc tiêu chảy, phân nát do ăn uống lạnh.
Gừng còn kích thích tiêu hóa, tiêu hóa đạm (protein), hỗ trợ giảm mỡ (lipid), hạn chế sự tích lũy đạm và mỡ gây dư thừa và rối loạn chuyển hóa. Chính vì vậy, người xưa mới đúc kết kinh nghiệm "hạ ăn gừng" như một cách hỗ trợ cơ thể thích nghi với thời tiết, sinh hoạt trong mùa hè và điều chỉnh được cân bằng âm dương trong cơ thể.
2. Lợi ích khi ăn gừng vào mùa hè
2.1. Ăn gừng giúp hỗ trợ tiêu hóa
Theo Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp Hoa Kỳ (NCCIH), các hoạt chất như gingerol và shogaol trong gừng có thể kích thích nhu động tiêu hóa, thúc đẩy quá trình làm rỗng dạ dày và hỗ trợ giảm cảm giác đầy bụng sau ăn.
Trong y học cổ truyền, gừng được sử dụng làm vị thuốc nam (sinh khương) từ lâu để chữa cảm hàn, điều trị tỳ vị hư gây các triệu chứng ăn uống kém, tiêu chảy, phân nát, lạnh bụng, nôn mửa và khó tiêu. Đối với những người thường xuyên sử dụng đồ lạnh trong mùa hạ, việc bổ sung một lượng gừng hợp lý trong bữa ăn có thể góp phần hỗ trợ hoạt động của hệ tiêu hóa khỏe mạnh hơn.
Một số nghiên cứu cho thấy ăn gừng có thể giúp giảm buồn nôn liên quan đến thai nghén, say tàu xe, sau phẫu thuật hoặc một số trường hợp điều trị bệnh. Theo y học cổ truyền, tác dụng này liên quan đến khả năng "chỉ nôn" của sinh khương (gừng tươi), giúp điều hòa khí của tỳ vị và làm giảm cảm giác nôn nao. Đây cũng là lý do nhiều người có thói quen uống trà gừng hoặc ngậm một lát gừng khi đi tàu xe đường dài.
Theo y học cổ truyền, gừng có vị cay, tính ôn ấm, thường được sử dụng để hỗ trợ tiêu hóa và làm ấm cơ thể.
2.2. Cung cấp chất chống oxy hóa
Bên cạnh vai trò là gia vị, gừng còn chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính chống oxy hóa như gingerol, shogaol và zingerone. Các hoạt chất này giúp trung hòa các gốc tự do - những phân tử có thể gây tổn thương tế bào và thúc đẩy quá trình lão hóa. Một số nghiên cứu cho thấy gừng còn có đặc tính chống viêm nhất định, tuy nhiên các chuyên gia lưu ý đây chỉ là tác dụng hỗ trợ, không thay thế thuốc điều trị.
2.3. Hỗ trợ sức khỏe tim mạch
Một số nghiên cứu cho thấy các hoạt chất trong gừng có thể góp phần cải thiện chuyển hóa lipid, giảm stress oxy hóa và hỗ trợ chức năng mạch máu. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng gừng không phải là phương pháp điều trị bệnh tim mạch. Để bảo vệ tim mạch hiệu quả vẫn cần duy trì chế độ ăn cân bằng, vận động thường xuyên, kiểm soát huyết áp, đường huyết và cholesterol máu.
2.4. Tốt cho sức khỏe đường ruột
Trong những năm gần đây, các nhà khoa học đặc biệt quan tâm đến các hạt ngoại bào giống exosome có nguồn gốc từ gừng. Một số nghiên cứu cho thấy những hạt này có thể tương tác với hệ vi sinh vật đường ruột, hỗ trợ sự phát triển của vi khuẩn có lợi và góp phần duy trì chức năng hàng rào bảo vệ ruột. Tuy nhiên, đây vẫn là lĩnh vực nghiên cứu mới. Các kết quả hiện nay chưa đủ cơ sở để khẳng định việc uống nước gừng hằng ngày có thể tạo ra hiệu quả tương tự như trong các nghiên cứu thực nghiệm.
3. Ăn gừng thế nào cho hợp lý trong mùa hè?
Mặc dù là thực phẩm an toàn với đa số người khỏe mạnh, gừng không phải lựa chọn phù hợp cho tất cả mọi người. Theo y học cổ truyền, những người có biểu hiện âm hư nội nhiệt như thường xuyên nóng trong, khô miệng, táo bón, hay bốc hỏa cần hạn chế sử dụng quá nhiều gừng. Ngoài ra, người đang dùng thuốc chống đông máu, người mắc bệnh sỏi mật hoặc chuẩn bị phẫu thuật nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng gừng với lượng lớn hoặc dùng thường xuyên.
Cách đơn giản nhất là dùng gừng như một loại gia vị trong bữa ăn hằng ngày, kết hợp với các món hấp, luộc, canh hoặc trà gừng ấm với lượng vừa phải.
Y học cổ truyền cho rằng dưỡng sinh không nằm ở việc dùng thật nhiều một loại thực phẩm nào đó mà quan trọng là ăn uống cân bằng, phù hợp với thể trạng và điều kiện thời tiết. Bởi vậy, câu nói "đông ăn củ cải, hạ ăn gừng" nên được hiểu là lời nhắc nhở về nguyên tắc điều hòa cơ thể theo mùa, cho âm dương cân bằng, khí huyết lưu thông, thay vì khuyến khích sử dụng gừng quá mức để phòng hoặc chữa bệnh.
Mời bạn xem thêm video:
Gợi ý bài thuốc đơn giản từ lá lốt và gừng giúp giảm đau lưng, đau gối | SKĐS #shorts
