Vì sao lũ quét và sạt lở ở biên giới Nepal - Tây Tạng gây hậu quả nghiêm trọng?

Tại Nepal, dòng nước lũ cuồn cuộn cùng bùn đất đã cuốn phăng nhà cửa và đường sá. Trong khi đó, giới chức tại Khu tự trị Tây Tạng cảnh báo nguy cơ thương vong lớn.

Theo Giáo sư Liz Stephens, chuyên gia về rủi ro khí hậu và khả năng chống chịu của Đại học Reading, nguyên nhân nhiều khả năng nằm ở một “chuỗi hiểm họa phức tạp”.

“Phần lớn mọi người cho rằng lũ quét là hậu quả của mưa lớn. Nhưng tại Nepal và Tây Tạng, cũng như nhiều vùng núi cao khác, lũ quét còn có thể bắt nguồn từ sự kết hợp của nhiều hiểm họa như sạt lở đất, tuyết lở và lũ do vỡ hồ băng”, bà Stephens giải thích. Theo bà, sự kết hợp này khiến việc cảnh báo sớm trở nên đặc biệt khó khăn.

Dù thông tin hiện vẫn còn hạn chế, các thông tin ban đầu cho thấy trận động đất có độ lớn 4,4 có thể đã gây ra một vụ tuyết lở, từ đó chặn dòng sông Lhende.

Nước dồn lại phía sau điểm bị chặn, sau đó phá vỡ vật cản và bất ngờ đổ xuống hạ lưu, gây hậu quả nghiêm trọng.

Giáo sư Stephens cho biết các thông tin ban đầu từ Nepal cho thấy trận động đất xảy ra gần thời điểm một vụ sạt lở hoặc tuyết lở, sau đó dẫn tới trận lũ nghiêm trọng.

Tại những thung lũng núi có địa hình dốc, sạt lở có thể chặn dòng sông, tạo thành đập tự nhiên khiến nước tích tụ phía sau. Khi khối đất đá này bị phá vỡ, nước cùng bùn đất có thể bất ngờ tràn xuống hạ lưu với sức tàn phá lớn.

Hiện chưa rõ biến đổi khí hậu có đóng vai trò trực tiếp trong thảm họa lần này hay không. Tuy nhiên, một nghiên cứu được công bố mới đây trên tạp chí Frontiers in Climate cảnh báo tình trạng băng tan và lũ do vỡ hồ băng (GLOF) sẽ gia tăng tại khu vực khi nhiệt độ tiếp tục tăng.

Các nhà nghiên cứu giải thích tốc độ ấm lên tại khu vực Himalaya đang vượt mức trung bình toàn cầu, làm gia tăng các hiểm họa liên quan đến khí hậu và những thiệt hại đi kèm. Nhiệt độ tăng cũng góp phần thúc đẩy băng tan và làm gia tăng nguy cơ xảy ra lũ do vỡ hồ băng.

Theo nghiên cứu, nhiệt độ tăng đã đẩy nhanh quá trình tan băng, làm thay đổi lớp tuyết và thúc đẩy hình thành, mở rộng nhanh chóng các hồ băng. Nhiều hồ được ngăn bởi các cấu trúc băng tích không ổn định, có thể bất ngờ vỡ, tạo ra dòng nước lũ lớn và bùn đất tràn xuống khu vực hạ lưu.

Một bằng chứng khác về mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu và lũ lụt trong khu vực được ghi nhận sau các trận lũ do mưa lớn tại Nepal năm 2024. Khi đó, các nhà khoa học thuộc tổ chức World Weather Attribution nhận định rằng biến đổi khí hậu đã khiến lũ lụt nghiêm trọng hơn.

Nhà nghiên cứu Mariam Zachariah thuộc Đại học Hoàng gia London nhận định nếu khí quyển không tích tụ lượng khí thải từ nhiên liệu hóa thạch ở mức cao, các trận lũ khi đó có thể ít dữ dội, ít tàn phá và ít gây chết người hơn.

Trong bối cảnh nhiệt độ tiếp tục tăng, các nhà khoa học cảnh báo những trận lũ tương tự có thể xảy ra thường xuyên hơn tại khu vực.

Ông Roshan Jha, nhà nghiên cứu tại Viện Công nghệ Ấn Độ ở Mumbai, cho rằng biến đổi khí hậu không còn là nguy cơ xa vời. Theo ông, mỗi mức tăng nhỏ của nhiệt độ đều có thể khiến khí quyển giữ nhiều hơi ẩm hơn, dẫn tới những trận mưa lớn hơn và nguy cơ lũ nghiêm trọng.

Đến nay, nhà chức trách đã tìm thấy thi thể của 55 người sau thảm họa. Tuy nhiên, con số này có thể tiếp tục tăng khi các hoạt động tìm kiếm và cứu hộ được triển khai.

Hình ảnh tại khu vực miền núi Rasuwa của Nepal cho thấy một dòng nước lũ lớn tràn qua khu dân cư, cuốn phăng mọi thứ trên đường đi.

Tại Tây Tạng, một đoạn video cho thấy cửa khẩu đường bộ Gyirong bị dòng lũ tàn phá. Hàng chục người chạy khỏi khu vực chỉ vài giây trước khi nước và bùn đất tràn vào, cuốn phăng công trình.

Nguy cơ xuất hiện thêm đợt lũ mới cũng làm dấy lên lo ngại tình hình tại Nepal, Tây Tạng và khu vực lân cận của Ấn Độ có thể tiếp tục diễn biến phức tạp.

Cảnh báo lũ đã được ban hành tại hai bang đông dân ở miền Bắc Ấn Độ là Uttar Pradesh và Bihar. Hai bang này giáp Nepal và có nhiều con sông bắt nguồn từ vùng núi chảy xuống đồng bằng.

Giới chức Nepal cho biết hàng trăm du khách và người đi bộ đường dài vẫn mất tung tích, gồm 341 công dân nước ngoài và ít nhất 93 công dân Nepal.

Trong số những người mất liên lạc có 12 công dân Anh, trong đó có một bé gái 13 tuổi; 105 công dân Ấn Độ; 4 công dân Nam Phi; 17 công dân Malaysia và 3 công dân Mỹ. Ngoài ra, một công dân Australia và một công dân Hà Lan cũng chưa xác định được tung tích.