Vì sao dậy thì sớm ở trẻ gia tăng nhanh?

Trong vài thập kỷ trở lại đây, nhiều bác sĩ nhi khoa và nội tiết ghi nhận một xu hướng đáng chú ý: trẻ em có xu hướng dậy thì sớm hơn so với các thế hệ trước. Không ít phụ huynh hoang mang khi con mới 7–8 tuổi đã xuất hiện những dấu hiệu phát triển sinh dục, thay đổi vóc dáng hoặc tâm sinh lý. Điều này đặt ra câu hỏi lớn: Dậy thì sớm ở trẻ có phải đang bị tác động bởi môi trường sống và chế độ dinh dưỡng hiện đại?

1. Vì sao dậy thì sớm ở trẻ gia tăng?

Dậy thì là giai đoạn cơ thể trẻ chuyển từ trạng thái non nớt sang trưởng thành về mặt sinh học, dưới sự điều khiển của trục nội tiết não bộ. Tuy nhiên, khi quá trình này khởi động sớm hơn mức bình thường, trẻ có thể phải đối mặt với nhiều hệ lụy cả về thể chất lẫn tâm lý.

Dậy thì sớm không chỉ đơn thuần là "trưởng thành sớm", mà phản ánh sự thay đổi bất thường trong hoạt động hormone, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố bên ngoài cơ thể.

• Dinh dưỡng hiện đại và nguy cơ kích hoạt hormone sớm

Một trong những yếu tố được nhắc đến nhiều nhất là chế độ ăn uống giàu năng lượng, nhiều đường và chất béo. Trẻ em thừa cân, béo phì có tỷ lệ dậy thì sớm cao hơn do mô mỡ tham gia vào quá trình sản xuất hormone sinh dục, đặc biệt là estrogen.

Ngoài ra, chế độ ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh, thịt đỏ và sản phẩm giàu đạm động vật có thể làm tăng gánh nặng lên hệ nội tiết. Trong khi đó, chế độ ăn thiếu rau xanh, chất xơ và protein thực vật khiến cơ thể mất cân bằng chuyển hóa, tạo điều kiện cho quá trình dậy thì diễn ra sớm hơn.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng dinh dưỡng không lành mạnh kéo dài từ sớm có thể âm thầm tác động đến thời điểm trưởng thành sinh học của trẻ, dù không biểu hiện rõ ràng trong thời gian đầu.

• Môi trường sống và hóa chất gây rối loạn nội tiết

Không chỉ thực phẩm, môi trường sống hiện đại cũng được xem là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tuổi dậy thì. Trẻ em ngày nay tiếp xúc với nhiều hóa chất tổng hợp hơn trước, từ bao bì nhựa, đồ dùng gia đình cho đến dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong thực phẩm.

Một số chất có khả năng "bắt chước" hormone tự nhiên trong cơ thể, làm rối loạn hệ nội tiết và gửi tín hiệu sai lệch tới não bộ. Khi sự phơi nhiễm diễn ra lâu dài, ngay cả ở liều thấp, quá trình phát triển sinh dục của trẻ có thể bị kích hoạt sớm hơn dự kiến.

Bên cạnh đó, ô nhiễm không khí, khói thuốc lá thụ động và môi trường đô thị thiếu không gian xanh cũng được cho là góp phần tạo áp lực lên hệ nội tiết của trẻ.

• Lối sống ít vận động và giấc ngủ bị xáo trộn

Trẻ em thành thị hiện nay dành nhiều thời gian cho thiết bị điện tử, ít vận động ngoài trời và thường xuyên ngủ muộn. Việc thiếu hoạt động thể chất không chỉ làm tăng nguy cơ béo phì mà còn ảnh hưởng đến sự điều hòa hormone tăng trưởng và hormone sinh dục.

Giấc ngủ không đủ và không đều đặn cũng được các chuyên gia đánh giá là yếu tố làm rối loạn nhịp sinh học. Khi đồng hồ sinh học bị xáo trộn, trục nội tiết não bộ – tuyến yên – tuyến sinh dục có thể hoạt động sớm hơn bình thường.

• Tác động tâm lý – xã hội 

Ngoài yếu tố sinh học, môi trường tâm lý – xã hội cũng đóng vai trò gián tiếp. Trẻ em tiếp xúc sớm với nội dung người lớn, chịu áp lực học tập hoặc sống trong gia đình căng thẳng có thể bị ảnh hưởng đến quá trình phát triển nội tiết thông qua stress kéo dài.

Dậy thì sớm khiến trẻ dễ cảm thấy lạc lõng, tự ti hoặc lo lắng vì cơ thể khác biệt so với bạn bè đồng trang lứa. Nếu không được hỗ trợ đúng cách, trẻ có thể gặp khó khăn về tâm lý và hành vi trong giai đoạn phát triển quan trọng này.

2. Hệ lụy lâu dài của dậy thì sớm

Các chuyên gia cảnh báo rằng dậy thì sớm không chỉ là vấn đề ngắn hạn. Trẻ dậy thì sớm có nguy cơ ngừng tăng trưởng chiều cao sớm, dẫn đến chiều cao khi trưởng thành thấp hơn tiềm năng. Ngoài ra, nguy cơ rối loạn chuyển hóa, béo phì, các bệnh nội tiết và vấn đề sức khỏe tâm thần cũng có thể tăng lên trong tương lai.

Vì vậy, việc nhận diện sớm và can thiệp kịp thời đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe lâu dài cho trẻ.

3. Cha mẹ làm gì để giảm nguy cơ dậy thì sớm ở trẻ?

Để hạn chế nguy cơ dậy thì sớm, phụ huynh nên:

• Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế đồ ăn nhanh, đồ ngọt và thực phẩm chế biến sẵn.
• Giúp trẻ duy trì cân nặng hợp lý, tăng cường vận động thể chất mỗi ngày.Giảm tiếp xúc với đồ nhựa và hóa chất không cần thiết trong sinh hoạt.
• Đảm bảo trẻ ngủ đủ giấc, đúng giờ, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử buổi tối.
• Quan tâm đến sức khỏe tâm lý, tạo môi trường gia đình ổn định, an toàn

Dậy thì sớm là vấn đề phức tạp, chịu tác động của nhiều yếu tố đan xen. Hiểu đúng và chủ động phòng ngừa sẽ giúp trẻ phát triển khỏe mạnh, đúng nhịp sinh học tự nhiên.