Kỷ lục chuyến bay có người lái đi xa nhất cho tới nay
Theo Hội Thiên văn Hà Nội (HAS), vào lúc 06 giờ 00 phút, Orion đã đạt tới điểm tiếp cận gần nhất với Mặt Trăng ở khoảng cách 6.545 km so với bề mặt. Sau đó hai phút, vào lúc 06 giờ 02 phút, tàu vũ trụ này cũng đã đạt tới vị trí xa nhất so với Trái Đất trong toàn bộ sứ mệnh ở khoảng cách 406.771 km. Cột mốc này cũng đưa phi hành đoàn đi xa hơn khoảng 6.616 km so với những gì mà sứ mệnh Apollo 13 đạt được cách đây hơn nửa thế kỷ, qua đó trở thành chuyến bay có người lái đi xa nhất (so với Trái Đất) cho tới nay.
Lát cắt chụp Mặt Trăng.
Chia sẻ về kỷ lục này, Jeremy Hansen, phi hành gia của Cơ quan Vũ trụ Canada (CSA) và chuyên gia của sứ mệnh Artemis II cho biết: "Khi chúng tôi vượt qua giới hạn xa nhất mà con người từng rời khỏi Trái Đất, đó không chỉ là một cột mốc mà còn là lời tri ân sâu sắc dành cho những nỗ lực và kỳ tích phi thường của các thế hệ tiên phong trong hành trình chinh phục không gian. Chúng tôi sẽ tiếp tục tiến xa hơn nữa vào khoảng không vô tận, cho đến khi mẹ Trái Đất dịu dàng kéo chúng tôi trở về với những điều thân thương nhất. Nhưng hơn hết, chúng tôi chọn khoảnh khắc này để gửi đi một lời thách thức tới thế hệ hôm nay và cả mai sau - hãy để kỷ lục này chỉ là một dấu mốc thoáng qua trong hành trình khám phá bất tận của nhân loại"
Dù ở khoảng cách rất lớn này, Trung tâm Điều khiển Nhiệm vụ vẫn không lo ngại về bất kỳ sự cố nào xảy ra khi phi hành đoàn tạm thời mất liên lạc. Giám đốc bay Rick Henfling chia sẻ: "Trong suốt sứ mệnh, chúng tôi đã liên tục chuyển giao tín hiệu giữa các trạm thuộc Mạng lưới Không gian Sâu. Lần này cũng tương tự, chỉ là một quá trình chuyển giao kéo dài hơn. Chúng tôi biết rõ vị trí của tàu cũng như nơi nó sẽ xuất hiện trở lại sau khi mất tín hiệu nên hoàn toàn không có gì đáng lo."
Với Artemis II, NASA lần đầu thử nghiệm Hệ thống liên lạc quang học Orion Artemis II (O2O) cho một nhiệm vụ có người lái ngoài không gian. Giải pháp do Phòng thí nghiệm Lincoln thuộc Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) phối hợp với Trung tâm không gian Goddard thuộc NASA phát triển, có khả năng truyền dữ liệu băng thông cao hơn từ không gian so với các hệ thống tần số vô tuyến (RF) truyền thống. O2O dùng chùm tia laser để gửi video và hình ảnh độ phân giải cao về bề mặt Mặt Trăng xuống Trái Đất với tốc độ lên tới 260 Mb/giây (Mbps).
Tên lửa Hệ thống Phóng Không gian (SLS) và tàu Orion đưa phi hành đoàn Artemis II rời bệ phóng tối 1/4 (5h35 ngày 2/4 giờ Hà Nội), bay tới Mặt Trăng, thực hiện nhiệm vụ có người lái đầu tiên của NASA vượt ra ngoài quỹ đạo Trái Đất tầm thấp sau 54 năm. Phi hành đoàn gồm chỉ huy nhiệm vụ Reid Wiseman (NASA), phi công Victor Glover (NASA), chuyên gia nhiệm vụ Christina Koch (NASA) và chuyên gia nhiệm vụ Jeremy Hansen (Cơ quan Vũ trụ Canada CSA).
Ngoài O2O, nhiều công nghệ trên tàu Orion cũng lần đầu được thử nghiệm ngoài không gian. Đây còn là chuyến bay có người lái đầu tiên của SLS, tên lửa mạnh nhất do NASA chế tạo, và tàu Orion. Ngoài ra, tàu cũng trang bị nhà vệ sinh hoạt động đầy đủ đầu tiên trong chuyến bay tới Mặt Trăng.
Vì sao con người không bao giờ nhìn thấy phía sau Mặt Trăng?
Sự kiện tàu Orion (thuộc chương trình Artemis) mất tín hiệu liên lạc khoảng 40 phút khi bay qua phía sau Mặt Trăng rồi kết nối trở lại đã thu hút sự chú ý đặc biệt của cộng đồng yêu khoa học vũ trụ. Chia sẻ về khoảnh khắc này, ông Đặng Vũ Tuấn Sơn – Chủ tịch Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam (VACA) cho rằng đó không chỉ là sự nhẹ nhõm, mà còn là minh chứng cho những bước tiến công nghệ quan trọng của nhân loại.
Artemis II tiếp cận Mặt Trăng ở khoảng cách gần nhất.
Theo ông Sơn, lý do căn bản khiến con người không bao giờ nhìn thấy phía sau của Mặt Trăng nằm ở hiện tượng "khóa thủy triều". Mặt Trăng quay quanh trục của nó với chu kỳ đúng bằng thời gian quay quanh Trái Đất, khiến một mặt luôn hướng về hành tinh của chúng ta, còn mặt kia vĩnh viễn khuất tầm nhìn.
"Chính vì không nhìn thấy nên chúng ta không biết ở đó có gì. Và sự tò mò – một trong những động lực lớn nhất của khoa học – thúc đẩy con người phải tìm cách khám phá," ông Sơn lý giải.
Không chỉ đơn thuần là "vùng chưa biết", mặt sau của Mặt Trăng còn mang giá trị khoa học đặc biệt. Do không hướng về Trái Đất, khu vực này ít chịu tác động "che chắn" tương đối từ hành tinh chúng ta và trong suốt lịch sử hàng tỷ năm đã hứng chịu nhiều vụ va chạm hơn từ thiên thạch, tiểu hành tinh và bụi vũ trụ.
Quan sát bằng kính thiên văn cho thấy bề mặt Mặt Trăng có vô số hố va chạm, nhưng theo ông Sơn, mật độ này ở mặt sau còn dày đặc hơn nhiều.
Nguyên nhân là Mặt Trăng không có khí quyển và nước như Trái Đất. Trên Trái Đất, các yếu tố như gió, mưa, đại dương và hoạt động địa chất liên tục "xóa dấu" các vết va chạm. Trong khi đó, trên Mặt Trăng, mọi dấu tích gần như được bảo tồn nguyên vẹn suốt hàng tỷ năm.
"Có thể xem mặt sau của Mặt Trăng như một 'bảo tàng tự nhiên' lưu giữ lịch sử va chạm của Hệ Mặt Trời từ thời kỳ sơ khai," ông Sơn nói. "Việc nghiên cứu địa chất, thành phần đất đá ở đó không chỉ giúp hiểu rõ hơn về Mặt Trăng, mà còn cung cấp manh mối về quá trình hình thành và tiến hóa của các hành tinh, trong đó có Trái Đất."
Những thách thức khi tiếp cận "mặt tối"
Việc tàu Orion mất liên lạc khi đi vào phía sau Mặt Trăng cũng là điều đã được dự báo trước. Khi khuất khỏi Trái Đất, tàu không thể truyền tín hiệu trực tiếp do bị Mặt Trăng che chắn.
Tuy nhiên, theo ông Sơn, thách thức lớn hơn nằm ở môi trường không gian sâu. Khi rời xa Trái Đất, các phi hành gia không còn được bảo vệ bởi từ trường mạnh của hành tinh, phải đối mặt trực tiếp với bức xạ năng lượng cao từ Mặt Trời và tia vũ trụ.
Để ứng phó, tàu Orion được thiết kế với lớp vật liệu chống bức xạ, cùng hệ thống hỗ trợ sự sống có khả năng tái chế không khí, duy trì nhiệt độ và độ ẩm ổn định. Dù vậy, hiệu quả thực tế của các công nghệ này chỉ có thể được kiểm chứng khi đưa con người vào môi trường thật.
"Ở một mức độ nào đó, các phi hành gia chính là những 'người thử nghiệm sống' cho các công nghệ không gian," ông Sơn nhận định.
Bên cạnh yếu tố vật lý, hành trình dài trong không gian còn đặt ra thách thức về tâm lý. Việc bị cô lập hoàn toàn, cách xa Trái Đất hàng trăm nghìn km có thể tạo áp lực lớn, ngay cả với những người đã được huấn luyện kỹ lưỡng.
Theo ông Sơn, đây cũng là lý do các sứ mệnh hiện nay chú trọng hơn đến sự đa dạng của phi hành đoàn, bao gồm cả phụ nữ, nhằm nghiên cứu toàn diện hơn các phản ứng sinh lý và tâm lý của con người trong môi trường không gian – tiền đề cho các kế hoạch định cư hoặc du hành dài ngày trong tương lai.
Một trong những mục tiêu lớn của việc khám phá Mặt Trăng, đặc biệt là các khu vực chưa từng được tiếp cận, là kiểm chứng các giả thuyết về sự hình thành của thiên thể này.
Hiện nay, giả thuyết được ủng hộ rộng rãi nhất cho rằng Mặt Trăng hình thành sau một vụ va chạm khổng lồ giữa Trái Đất sơ khai và một hành tinh cỡ sao Hỏa cách đây khoảng 4 tỷ năm. Vật chất từ vụ va chạm này đã kết tụ lại thành Mặt Trăng.
Các mẫu đất đá từ những sứ mệnh Apollo trước đây cho thấy thành phần đồng vị tương đồng với Trái Đất, củng cố giả thuyết trên. Tuy nhiên, theo ông Sơn, để có kết luận chắc chắn hơn, cần thêm nhiều mẫu vật, đặc biệt từ những khu vực chưa được khám phá như mặt sau.
Sự kiện tàu Orion vượt qua "vùng mất liên lạc" và trở lại an toàn không chỉ là thành công của riêng một sứ mệnh, mà còn mở ra triển vọng mới cho việc khám phá sâu hơn Mặt Trăng. "Đây là bước chuẩn bị quan trọng để con người có thể quay trở lại Mặt Trăng, xây dựng căn cứ nghiên cứu và xa hơn nữa là tiến ra các hành tinh khác," ông Sơn nhấn mạnh.
Từ một vùng không thể quan sát bằng mắt thường, mặt sau của Mặt Trăng đang dần được hé lộ, mang theo những câu trả lời cho các câu hỏi lớn về lịch sử vũ trụ – và cả tương lai của loài người.
