Điều khiến nhiều người khó hiểu là: Một người vốn bị huyết áp cao tại sao lại có thể bị tụt huyết áp?
- 1. Vì sao đứng lên lại làm huyết áp giảm?
- 2. Tăng huyết áp và hạ huyết áp tư thế không loại trừ nhau
- 3. Cách đo và đánh giá huyết áp
- 4. Nhật ký 3 thời điểm giúp bác sĩ dễ tìm vấn đề hơn
- 5. Có nên uống ngay nước muối hoặc nước đường để nâng huyết áp?
- 6. Khi nào không nên chờ ở nhà?
- 7. Mục tiêu không chỉ là đưa con số huyết áp xuống thấp
Thực tế, hai tình trạng này hoàn toàn có thể cùng xuất hiện. Ở người cao tuổi, huyết áp khi nằm hoặc ngồi có thể vẫn cao nhưng giảm đáng kể sau khi đứng lên. Đây là tình trạng được gọi là hạ huyết áp tư thế.
Hiệp hội Tim mạch Mỹ định nghĩa hạ huyết áp tư thế là huyết áp tâm thu giảm ít nhất 20 mmHg hoặc huyết áp tâm trương giảm ít nhất 10 mmHg trong vòng 3 phút sau khi đứng. Tình trạng này thường gặp ở người tăng huyết áp và cần được đánh giá trong bối cảnh tổng thể, không chỉ quy cho thuốc.
1. Vì sao đứng lên lại làm huyết áp giảm?
Khi một người đang nằm hoặc ngồi rồi đứng lên, trọng lực khiến một lượng máu tạm thời dồn xuống chân và vùng bụng.
Ở người khỏe mạnh, cơ thể gần như ngay lập tức phản ứng:
- Mạch máu co lại.
- Tim điều chỉnh nhịp và lực co bóp.
- Huyết áp được duy trì.
- Máu tiếp tục được đưa đủ lên não.
Quá trình này diễn ra rất nhanh nên phần lớn mọi người không cảm nhận được.
Nhưng ở một số người cao tuổi, hệ thống điều hòa không còn phản ứng nhanh như trước. Mạch máu co chậm hơn, hệ thần kinh tự chủ hoạt động kém hiệu quả hoặc lượng máu lưu thông đang giảm.
Khi đó, trong vài giây đầu sau khi đứng, máu lên não tạm thời giảm và người bệnh có thể thấy:
- Hoa mắt.
- Chóng mặt.
- Mờ mắt.
- Tối sầm trước mắt.
- Chân yếu.
- Cảm giác sắp ngất.
Ở mức nặng hơn, người bệnh có thể ngất và té ngã.
Hạ huyết áp tư thế đặc biệt đáng chú ý ở người cao tuổi vì liên quan đến nguy cơ ngất và té ngã, trong khi hậu quả của một cú ngã ở tuổi cao có thể nghiêm trọng hơn nhiều so với ở người trẻ.
Người cao tuổi đang điều trị tăng huyết áp vẫn có thể bị chóng mặt do huyết áp giảm khi chuyển từ nằm hoặc ngồi sang tư thế đứng. Hình minh họa AI
2. Tăng huyết áp và hạ huyết áp tư thế không loại trừ nhau
Người bệnh có thể có: Huyết áp khi nằm: 155/85 mmHg. Nhưng sau khi đứng: 130/75 mmHg
Nếu mức giảm đi kèm chóng mặt, bác sĩ cần xem xét khả năng hạ huyết áp tư thế.
Điều này không có nghĩa chẩn đoán tăng huyết áp trước đây sai.
Một người vẫn có thể có huyết áp trung bình cao trong ngày nhưng hệ thống điều hòa huyết áp khi thay đổi tư thế lại hoạt động không tốt.
Tình trạng này càng dễ gặp ở người:
- Tuổi cao.
- Có nhiều bệnh nền.
- Đang dùng nhiều thuốc.
- Mắc Parkinson hoặc một số bệnh thần kinh.
- Bị đái tháo đường lâu năm.
- Có bệnh tim.
- Suy giảm chức năng thận.
- Thể trạng yếu, suy kiệt.
Nếu thường xuyên hoa mắt, tối sầm mặt hoặc gần ngất khi đứng lên, người bệnh nên ghi lại huyết áp và mang danh sách thuốc đang dùng đến bác sĩ để đánh giá. Ảnh minh hoạ AI
3. Cách đo và đánh giá huyết áp
Cách đánh giá thường được sử dụng là:
Bước 1: Nằm nghỉ yên khoảng 5–10 phút.
Bước 2: Đo huyết áp và nhịp tim khi nằm.
Bước 3: Đứng lên một cách an toàn.
Bước 4: Đo lại huyết áp trong vòng 3 phút sau khi đứng.
AHA khuyến nghị đo sau khi người bệnh nằm nghỉ 5–10 phút và đánh giá huyết áp trong 3 phút đầu sau đứng khi cần kiểm tra hạ huyết áp tư thế.
Với người già đang chóng mặt hoặc có nguy cơ té ngã, không nên tự thực hiện một mình. Cần có người đứng cạnh để hỗ trợ..
4. Nhật ký 3 thời điểm giúp bác sĩ dễ tìm vấn đề hơn
Người bệnh có thể ghi trong vài ngày:
| Thời điểm | Huyết áp | Nhịp tim | Triệu chứng |
|---|---|---|---|
| Nằm sau khi ngủ dậy | 150/82 | 72 | Bình thường |
| Sau đứng 1–3 phút | 124/70 | 80 | Hoa mắt |
| Sau thuốc 2 giờ | 128/72 | 74 | Không choáng |
| Sau ăn trưa | 112/65 | 76 | Hơi mệt |
| Buổi tối | 138/76 | 70 | Bình thường |
Có thể ghi thêm:
- Thời gian uống thuốc.
- Hôm đó uống bao nhiêu nước.
- Có sốt, nôn hoặc tiêu chảy không.
- Có đi ngoài nắng nhiều.
- Có uống rượu.
- Có dùng thêm thuốc cảm, thuốc ngủ hoặc thuốc khác.
Chỉ sau vài ngày, bác sĩ có thể nhìn thấy một “mẫu hình” mà một lần đo tại phòng khám không thể hiện được.
5. Có nên uống ngay nước muối hoặc nước đường để nâng huyết áp?
Không nên áp dụng máy móc.
Một số người nghe nói bị huyết áp thấp thì phải uống nước muối, nước đường hoặc ăn thật mặn.
Cách này có thể không phù hợp với người đang mắc:
- Tăng huyết áp.
- Suy tim.
- Bệnh thận.
- Phù.
- Một số bệnh tim mạch khác.
Ngay cả việc uống nhiều nước cũng cần cá thể hóa.
Trong một số trường hợp hạ huyết áp tư thế nặng, uống khoảng 500 ml nước có thể tạm thời làm tăng huyết áp khi đứng, nhưng các nghiên cứu này thường nhỏ và biện pháp không phù hợp cho mọi bệnh nhân.
Người cao tuổi có bệnh tim hoặc bệnh thận cần hỏi bác sĩ về lượng nước và muối phù hợp.
6. Khi nào không nên chờ ở nhà?
Cần được đánh giá y tế khẩn cấp nếu cơn chóng mặt hoặc ngất đi kèm:
- Đau hoặc tức ngực.
- Khó thở.
- Tim đập nhanh hoặc loạn nhịp rõ.
- Yếu hoặc tê một bên người.
- Méo miệng.
- Nói khó.
- Mất thị lực đột ngột.
- Co giật.
- Chấn thương đầu sau khi ngã.
- Ngất khi đang vận động.
- Mất ý thức kéo dài hoặc khó tỉnh lại.
Những biểu hiện này có thể liên quan đến tim mạch hoặc thần kinh cấp tính chứ không đơn giản là hạ huyết áp tư thế.
7. Mục tiêu không chỉ là đưa con số huyết áp xuống thấp
Ở người trẻ khỏe mạnh, việc đạt một mục tiêu huyết áp cụ thể thường tương đối đơn giản hơn.
Nhưng ở một người 80 tuổi, đang dùng 7–8 loại thuốc, đi lại chậm và từng té ngã, câu chuyện khác hẳn.
Bác sĩ phải cân bằng hai nguy cơ:
- Huyết áp quá cao: tăng nguy cơ đột quỵ, bệnh tim, suy thận.
- Huyết áp giảm quá mức khi đứng: chóng mặt, ngất, té ngã và chấn thương.
Vì vậy, kiểm soát huyết áp ở người cao tuổi không phải cuộc thi xem ai đạt con số thấp nhất. Mục tiêu hợp lý là huyết áp được kiểm soát đủ để bảo vệ tim, não, thận nhưng người bệnh vẫn có thể đứng lên, đi lại và sinh hoạt an toàn.
