Giáo sư Hoàng Phê sinh năm 1919 tại Quảng Nam và tốt nghiệp tú tài toàn phần thứ nhất năm 1937, từ năm 1947, ông tham gia cách mạng và làm tuyên truyền tại Thanh Hóa. Mặc dù chưa một ngày ngồi trên ghế giảng đường đại học nhưng ông đã tự học để trở thành vị GS có nhiều đóng góp trong lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ học nói chung và từ điển học nói riêng với những công trình được trao tặng Giải thưởng Nhà nước năm 2005.
Tự học để sáng tạo
 |
Việc ông trở thành nhà nghiên cứu về ngôn ngữ cũng hết sức tình cờ, năm 1959, khi đang công tác tại Trung ương Đoàn, ông được GS. Đặng Thai Mai (lúc đó là Viện trưởng Viện Văn học) mời về xây dựng và phụ trách tổ ngôn ngữ. Về nhận công tác nhưng không nhận được bất cứ nguồn tài liệu nào, công trình nào viết về ngôn ngữ, ông đã cùng các đồng nghiệp của mình lang thang khắp các thư viện của Hà Nội và các tỉnh để tìm đọc những tài liệu về ngôn ngữ của các nước (chủ yếu bằng tiếng Hán, Nga, Pháp) rồi xây dựng ngân hàng ngữ liệu cho Viện Ngôn ngữ.
Sau khi thành lập tổ ngôn ngữ mà chính là Viện Ngôn ngữ sau này, ông đã cùng với các đồng nghiệp, học trò của mình biên soạn cuốn Từ điển tiếng Việt và được in lần đầu tiên vào năm 1988. Tính đến nay, đã qua 3 lần chỉnh lý và bổ sung, cuốn Từ điển tiếng Việt do ông chủ biên đã tái bản lần thứ 11 với số lượng lên đến hàng trăm ngàn bản và trở thành công cụ tra cứu, nghiên cứu hiệu quả.
Chất lượng khoa học là tiên quyết
GS. Hoàng Phê luôn nhắc nhở cán bộ trong Trung tâm Từ điển do ông sáng lập rằng: “Trung tâm không coi kinh doanh là mục đích mà chỉ lấy kinh doanh để nuôi khoa học”. Trong suốt bao năm qua, Trung tâm Từ điển vẫn lấy điều tâm niệm này của GS. Hoàng Phê để phát triển. Chính vì thế, chất lượng các công trình của trung tâm bao giờ cũng được coi là điều kiện tiên quyết. Trong các lần xuất bản, tái bản, chỉnh sửa các cuốn từ điển, anh chị em đều muốn tăng giá bìa lên một chút, làm cỡ chữ to lên (vì có nhiều độc giả góp ý chữ nhỏ quá, khó tra cứu) nhưng GS. Hoàng Phê đã không đồng ý. Ông nói với các nhân viên của mình: “Bạn đọc tin tưởng và mua sách của mình trong bao nhiêu năm qua, vì vậy mình phải giữ lòng tin với độc giả. Mình làm cỡ chữ to lên thì sách phải dày hơn, giá sẽ đắt lên mà giá trị của cuốn sách thì không nâng lên được chút nào. Bạn đọc bỏ cả trăm ngàn ra mua một cuốn từ điển không đơn giản, có khi họ còn phải tiết kiệm chi tiêu. Mình không nên làm như vậy”.
Ngay khi vừa mới thành lập, cái trung tâm nhỏ xíu của ông đã phối hợp cùng Bộ Giáo dục tặng nhiều đợt sách cho các trường phổ thông làm phần thưởng cho giáo viên, học sinh và trang bị cho các thư viện trường học trên toàn quốc... Việc làm này của Giáo sư Hoàng Phê và Trung tâm Từ điển học đã giúp cho các học sinh ở vùng sâu, vùng xa có điều kiện được sử dụng cuốn từ điển để hoàn thiện vốn từ và tra cứu những khái niệm, định nghĩa, những từ khoa học cũng như hiểu thêm về phong tục tập quán của nhân dân Việt Nam và một số nước trên thế giới.
GS. Hoàng Phê là chủ biên, là tác giả của hơn chục đầu sách nghiên cứu, từ điển hiện đang có mặt tại hầu hết các trường trung học nhưng không khi nào ông muốn nói về mình, bởi đối với ông, công việc nghiên cứu quan trọng hơn những việc khác rất nhiều lần.
Với những đóng góp của ông cho nền khoa học nước nhà, ngày 30/8/2005, Chủ tịch nước đã ký quyết định tặng Giải thưởng Nhà nước cho công trình khoa học là cuốn Từ điển tiếng Việt do ông làm chủ biên và cụm công trình: Lôgic ngôn ngữ học (NXB Đà Nẵng); Từ điển chính tả NXB Đà Nẵng); Từ điển vần (NXB Đà Nẵng); Chính tả tiếng Việt (NXB Đà Nẵng) mà ông là tác giả. Chỉ tiếc rằng, khi những công trình của ông được nhận giải thưởng thì ông đã không còn, nhưng chắc chắn, những công trình của ông đã làm và đang làm dở sẽ được các cán bộ tại Trung tâm Từ điển học tiếp tục hoàn thiện. Tâm nguyện lớn nhất của đời ông là Trung tâm Từ điển học được thành lập để làm khoa học và phục vụ xã hội chắc chắn sẽ được các anh chị thực hiện và mở rộng.
Hoàng Điệp