Cây đa cổ thụ tại di tích Đền Vạn - Cửa Rào, bản Cửa Rào 1, xã Tương Dương.
Theo người dân địa phương, cổng phủ Tương Dương tồn tại hàng trăm năm. Hiện nay, di tích này chỉ còn lại một cánh cổng xây bằng gạch nung, được bao phủ bởi tán cây đa cổ thụ. Hệ thống rễ cây đan xen, phủ kín cổng phủ, uốn lượn tạo thành một lớp "lá chắn" tự nhiên giúp cổng đứng vững trước tác động của thời tiết.
Thân và rễ cây quấn quanh cổng phủ, vươn lên đến đỉnh rồi tỏa thành những tán lá rộng lớn. Tuy nhiên, qua thời gian và tác động của mưa gió, cổng phủ đã xuống cấp, nhiều chỗ gạch vữa bị bong tróc và hư hỏng.
Cổng phủ Tương Dương được xem là một trong số ít chứng tích còn sót lại về lịch sử phủ Tương Dương xưa.
Cây đa có đường kính rất lớn, gốc cây nhiều người ôm không xuể với hệ thống rễ phụ chằng chịt bám sâu vào lòng đất, tạo nên hình thế vững chãi, uy nghiêm. Khi đứng dưới gốc đa phóng tầm mắt ra xa, người ta thấy sự giao thoa giữa thiên nhiên hùng vĩ và sự tĩnh lặng của không gian tâm linh, tạo nên một cảm giác thư thái, tách biệt khỏi sự ồn ào của thế giới bên ngoài.
Hướng ra ngã ba sông, cổng phủ Tương Dương hiện lên trầm mặc, là điểm đến văn hóa, lịch sử mà du khách có thể dành thời gian ghé thăm khi đến miền Tây xứ Nghệ.
Đến cổng phủ Tương Dương, du khách cũng nên dành thời gian ghé thăm đền Cửa Rào, nơi thờ Đốc tướng Đoàn Nhữ Hài (đời Trần), người đã chiến đấu và ngã xuống tại vùng đất này để bảo vệ biên cương, bờ cõi.
Hệ thống rễ cây đan xen, phủ kín cổng phủ.
Tích xưa kể rằng, cây mọc lên chính tại nơi Đốc tướng Đoàn Nhữ Hài cùng binh sĩ nhà Trần ngã xuống trong trận chiến dẹp giặc Ai Lao bảo vệ bờ cõi vào thế kỷ XIV. Người dân tin rằng, nhựa sống của cây là dòng máu nóng của các anh hùng năm xưa, còn tán lá xòe rộng là cánh tay bảo bọc của vị tướng quân đối với dân bản.
Ông Trần Văn Tân (84 tuổi, ở bản Cửa Rào 1, xã Tương Dương), một người dân gắn bó cả đời với ngôi đền, cho biết, bao mùa lũ quét đi qua, bao trận bom đạn dội xuống vùng ngã ba sông này, nhưng cây vẫn đứng vững. "Chỉ cần nhìn thấy màu xanh bát ngát của cây giữa mùa nắng cháy, dân làng biết mình luôn được che chở", ông Tân nói.
Những bộ rễ lớn của cây đa ôm trọn cổng phủ, uốn lượn theo từng lớp như tấm áo giáp thiên nhiên, góp phần che chở công trình trước sự khắc nghiệt của thời gian và thời tiết.
Sự gắn kết giữa cây đa và ngôi đền tạo nên một không gian văn hóa đặc thù. Nếu đền Vạn là nơi gửi gắm niềm tin tâm linh qua các nghi lễ thờ phụng, thì cây đa cổ thụ lại là điểm kết nối giữa con người với thiên nhiên. Những rễ phụ to như cột nhà đâm thẳng xuống đất, tạo thành những hình thù kỳ dị nhưng uy nghiêm, gợi nhắc về sức sống mãnh liệt của cộng đồng các dân tộc Thái, Khơ Mú, Mông trên vùng đất này.
"Nhà trường thường tổ chức các buổi sinh hoạt, vẽ tranh hoặc chụp ảnh check-in tại đây. Sự cổ kính của gốc đa, mái đền kết hợp với trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc Thái chúng em tạo nên những khung hình rất độc đáo. Qua những bức ảnh chia sẻ trên mạng xã hội, chúng em muốn giới thiệu cho bạn bè khắp nơi biết rằng Nghệ An có những điểm đến tuyệt vời", em Vi Thảo My, học sinh Trường THCS Xá Lượng, xã Tương Dương nói.
Cánh cổng cổ xây bằng gạch nung còn sót lại của di tích nay được cây đa cổ thụ bao bọc. Dấu vết thời gian cùng mưa nắng khiến nhiều mảng gạch, vữa bị bong tróc, xuống cấp.
Một phần cổng phủ bị hư hỏng, từng được chính quyền địa phương tu sửa.
Rễ cây đa phủ kín lên cổng tạo nên vẻ đẹp cổ kính, rêu phong.
Nằm đối diện cổng phủ Tương Dương, đền Cửa Rào là nơi tưởng niệm Đốc tướng Đoàn Nhữ Hài thời nhà Trần, người có công trấn giữ vùng biên cương và đã ngã xuống trong cuộc chiến bảo vệ bờ cõi.
Hệ thống thân, rễ chằng chịt men theo cổng phủ, khi đến phần chóp tủa ra nhiều tán lá rộng lớn.
Cây đa cổ thụ và đền Vạn - Cửa Rào hòa quyện tạo nên không gian văn hóa, tâm linh đặc sắc bên dòng sông Lam.
Hướng mặt ra ngã ba sông Lam, cổng phủ Tương Dương vẫn lặng lẽ, uy nghi giữa núi rừng miền tây xứ Nghệ. Vẻ đẹp cổ kính hòa cùng cảnh sắc hùng vĩ nơi đây đã trở thành điểm dừng chân hấp dẫn đối với nhiều du khách.
Những năm gần đây, đền Vạn - Cửa Rào cùng cây đa cổ thụ bên dòng Lam không chỉ là địa chỉ sinh hoạt tín ngưỡng quen thuộc của người dân địa phương mà còn trở thành điểm đến thu hút đông đảo du khách khi đến với miền tây Nghệ An. Mỗi dịp lễ hội đền Vạn diễn ra từ ngày 20 đến 22 tháng Giêng, hàng vạn người từ nhiều nơi lại tìm về đây dâng hương, chiêm bái.
Ông Trần Văn Hiền, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Tương Dương cho biết, đền Vạn - Cửa Rào và cây đa cổ thụ là những giá trị di sản đặc biệt quý giá của địa phương.
"Chúng tôi xác định phát triển du lịch phải song hành với bảo tồn. Cây đa cổ thụ không chỉ tạo nên cảnh quan đặc sắc mà còn là một phần linh hồn của di tích, nơi lưu giữ ký ức, kết nối các thế hệ và góp phần bồi đắp niềm tự hào về lịch sử, văn hóa quê hương", ông Hiền nói.
Cách TP Vinh (cũ) khoảng 200km, Tương Dương là xã miền núi sở hữu nhiều cảnh quan thiên nhiên hoang sơ và đậm bản sắc văn hóa các dân tộc vùng cao.
Đến đây, du khách có thể ghé thăm rừng săng lẻ ở bản Quang Thịnh (Tam Đình) với diện tích khoảng 70ha trải dài dọc quốc lộ 7. Những hàng cây cao vút, thẳng tắp tạo nên khung cảnh xanh mát, được ví như "con đường mùa thu" giữa miền tây xứ Nghệ.
Vào mùa hè, các điểm du lịch sinh thái như Khe Cớ (Tam Đình), Nậm Xan (Tam Quang), Đoọc Búa (Tam Thái) trở thành lựa chọn hấp dẫn cho những ai muốn hòa mình vào làn nước mát giữa núi rừng. Bên cạnh đó, các hang động tự nhiên như hang Dơi, hang Thẳm Tảu cũng mang đến những trải nghiệm khám phá đầy thú vị.
Một điểm nhấn khác là hệ thống khoảng 50 cọn nước dọc khe Chà Hạ, xã Yên Hòa. Không chỉ phục vụ sản xuất nông nghiệp, những guồng nước tre truyền thống còn tạo nên bức tranh sinh động giữa núi rừng, thu hút nhiều du khách đến tham quan, chụp ảnh và tìm hiểu đời sống văn hóa của đồng bào địa phương.
