Chúng ta rất tự hào khi có hẳn một thế hệ nhà thơ mà sau chiến tranh chống Mỹ cứu nước người ta gọi là “thế hệ nhà thơ chống Mỹ” với nhiều vần thơ được cả thế giới biết đến.
 Nhà thơ Phạm Tiến Duật. |
Mỹ cũng đã từng xâm lược Triều Tiên, từng can thiệp bằng chiến tranh vào nhiều vùng, nhiều nước… Nhưng chỉ ở cuộc chiến tranh Việt Nam, cuộc kháng chiến chống Mỹ đã đẻ ra một thế hệ những nhà thơ chống Mỹ. Vì yêu nước, yêu nhân dân mình mà chống Mỹ, cũng vì tình yêu ấy mà làm thơ. Rồi ngược lại, những bài thơ yêu nước và chống Mỹ ấy lại tác động đến đông đảo người đọc - những người Việt Nam yêu nước và chống Mỹ. Trong chiến tranh, giữa những thời khắc của hiểm nguy và khủng hoảng, người ta mới thấy hết tác dụng và giá trị của thơ. Những người lính giữa chiến trường thường khát khao tìm đọc thơ của người đã nổi tiếng và cả người chưa nổi tiếng. Trong rất nhiều ba-lô của những người lính trẻ đều có một cuốn sổ tay nhỏ chép thơ, bất kể là của ai, từ một nhà thơ trong nước đến một nhà thơ nước ngoài xen lẫn những dòng thơ mà người lính viết vội giữa cuộc hành quân, trước giờ vào trận đánh. Điều này, chính người Mỹ cũng biết khi họ lấy được chiến lợi phẩm là những cuốn sổ tay của bộ đội Việt Nam. Thơ chống Mỹ của những người lính Việt Nam bình thường, chưa bao giờ được gọi là nhà thơ, nhưng đã được trưng bày tại nhiều bảo tàng ở Mỹ.
 Nhà thơ Trần Nhuận Minh. |
Cho đến nay, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc đã lùi xa gần 40 năm. Nhưng với thế hệ nhà thơ chống Mỹ, những vần thơ rất bình thường mà mình viết được trong chiến tranh như những vắt cơm đã nuôi mình khi đói, như hớp nước cuối cùng trong bi-đông mà mình sẻ chia với đồng đội, lại như một ân sủng mà mình tình cờ nhận được. Để đến tận bây giờ, họ vẫn rất trân trọng những vần thơ mình viết khi đó, coi nó như một phần máu thịt của cuộc đời. “Ôi cái ngày xưa thương mến quá/ Cái ngày xưa không biết cũ bao giờ” (Lê Thành Nghị). Nguyễn Đức Mậu thì “náo nức”, “bồn chồn” khi nhớ về những câu thơ của một thời trận mạc. Có nhiều câu thơ hay, có nhiều bài thơ hay. Hay bởi cảm xúc thăng hoa, hay bởi sức khái quát, hay bởi giọng điệu riêng biệt. Nhà thơ Chim Trắng cảm thấy “tự hào về một thời thơ có ích cho đất nước”. Còn nhà thơ Trần Nhuận Minh thì tỏ ra nuối tiếc về việc “đến tận ngày hôm nay, những giá trị tinh thần to lớn của một thế hệ chủ lực của kháng chiến sắp đi qua vẫn không được tổng kết một cách đầy đủ và trí tuệ”.
Những bài thơ có thể góp phần “chống Mỹ”, tức là chống kẻ xâm lược, chống chiến tranh xâm lược, là những bài thơ đầy yêu thương, gắn sâu sắc với bộ phận nhân dân trong chiến tranh, những bài thơ mà nhà thơ không ngần ngại tự bộc lộ mình, nhiều khi đến trần trụi, bộc lộ thân phận của mình và những nỗi niềm của cả thế hệ mình. Những bài thơ không lên gân nhưng cũng không hề yếu đuối, những bài thơ mà tác giả tự thấy trước và chấp nhận khi mình dấn thân vào cuộc chiến. Về sau này, người ta gọi đó là thế hệ những nhà thơ tự ý thức.
 Nhà thơ Nguyễn Đức Mậu. |
Thơ ca là truyền thống, là tiếp nối, nhưng cũng là đột biến, bùng nổ. Đã có một thế hệ những nhà thơ chống Pháp với những tên tuổi lớn được định hình hay bị dắt ngang con đường tìm tòi đổi mới thơ vì những lý do ngoài thơ. Bây giờ đọc lại vẫn thấy rõ những giọng thơ khác nhau của thế hệ ấy. Nhiều nhà thơ có tác phẩm sống lâu hơn cả cuộc đời họ lại là những nhà thơ đương thời sống chưa được công nhận, chưa được đánh giá đúng. Nhưng thơ luôn có khả năng “tự bảo quản” bởi thơ trước hết, dù là thơ chống Pháp hay chống Mỹ, cũng được viết ra từ nhu cầu tự thân, từ những bức xúc của chính nhà thơ. Sự thôi thúc từ bên ngoài nếu có, chỉ là những tác nhân góp phần thúc đẩy cho những thôi thúc nội tâm. Vì thế, thơ có thể nằm yên trong sổ tay, trong bản thảo, thậm chí hàng mấy chục năm nhưng nếu thơ ấy thực sự vì con người, có ích với con người thì nó vẫn sống và sẽ xuất hiện, sẽ được đánh giá đúng vào một lúc nào đó.
Cùng với thử thách của thời gian, cho đến nay, có thể khẳng định rằng các nhà thơ chống Mỹ cùng với những vần thơ chống Mỹ của họ ngày càng khẳng định được vị trí vững vàng trong lịch sử thơ ca Việt Nam: gần 40 năm qua, nó vẫn tồn tại như một vầng sáng, như một tầm cao trong thơ Việt Nam hiện đại. Nhiều bài thơ hay vẫn sống trong lòng người yêu thơ và thế hệ trẻ. Truyền thống của nó như một mạch ngầm vẫn tiếp tục lưu chuyển hồng cầu vào sự sống của thơ đương đại.
Mươi năm trở lại đây, thơ Việt Nam đang nỗ lực cách tân với nhiều hướng tìm tòi. Trên hành trình tìm đường đổi mới, việc vượt qua những giới hạn của chặng đường trước là lẽ tất yếu. Nhưng đổi mới không có nghĩa là xóa bỏ và phủ định những giá trị đích thực của quá khứ. Thế hệ các nhà thơ chống Mỹ và những bài thơ kháng chiến chống Mỹ là một phần không thể phủ định trong các giá trị tinh thần của một thời đại lịch sử, đã và sẽ còn được lưu giữ, trân trọng bởi những thế hệ hôm qua và cả hôm nay.
Thanh Thảo