Những ngày cuối thu, sân chùa Hoa Yên, Yên Tử vắng lặng, trầm mặc như đã trầm mặc từ hơn 700 năm trước. Giữa cao xanh thăm thẳm, như còn thấp thoáng đâu đây bóng cà sa của Đức Đầu đà Điều ngự Giác hoàng Trần Nhân Tông, vị tổ khai sáng dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử.
Chúng tôi không đến Yên Tử theo con đường dễ nhất, từ Hà Nội, vượt 120 km theo Quốc lộ 18 thênh thang đến Yên Tử. Chọn con đường khó hơn, từ Hà Nội, qua Bắc Giang đến thị trấn An Châu (huyện Sơn Động, Bắc Giang). Từ đó, bỏ đường nhựa, căn cứ theo bản đồ địa hình, lần theo lối mòn cũ từ thời chiến tranh giờ cỏ mọc ngang người để đến đèo Hạ My, vào Yên Tử từ phía Tây. Đây cũng là con đường cho những ai thích đi và trải nghiệm.
 Chặng hành hương từ chân núi lên tới đỉnh của di tích Yên Tử dài 20km. |
Vẫn đinh ninh về loài thông ấy, địa danh ấy, chúng tôi đã chọn cách leo bộ lên Yên Tử để được thả bộ dưới hàng cổ tùng hàng trăm năm tuổi. Yên Tử đặc biệt nhiều trúc và tùng. Phải chăng đó là một biểu hiện của sự thanh tao, của cốt cách người quân tử? Có một điều lạ nữa, ở Yên Tử, mọi am, tháp đều được dựng giữa hai gốc cổ tùng đều nhau tăm tắp. Có một cách lý giải rằng theo quan niệm của người phương Đông, tùng vốn là cây thiêng có khả năng hút linh khí của trời đất, việc tọa thiền dưới gốc tùng sẽ làm tăng công năng tu tập của mỗi thiền sư?
Chỉ tính trong không gian Yên Tử ngày nay, trên chặng đường hành hương dài tới 20 km từ chân núi lên đỉnh cao 1.068m, quần thể di tích Yên Tử có tới 11 ngôi chùa. Bên cạnh đó còn rất nhiều am, tháp trải từ chân dốc Đỏ ở Bí Thượng đến đỉnh chùa Đồng. Từ chân lên đỉnh núi trước đây phải đi bộ mất hơn 6 giờ, vượt qua hàng ngàn bậc đá xếp, dài hơn 6 km thì người hành hương mới đến được đỉnh núi. Giờ hành trình lên Yên Tử ngày nay không vất vả như xưa nữa vì hệ thống cáp treo 1 lên gần Hoa Yên đã hoàn thành năm 2002. Hệ thống cáp treo 2 lên cổng trời đã được đưa vào sử dụng trong mùa lễ hội 2008.
Dù ai quyết chí tu hành/Có về Yên Tử mới đành lòng tu. Có lẽ vì thấm nhuần câu ca ấy mà số đông người đi cáp treo lại là giới trẻ và những người đi vãn cảnh. Phần lớn những người hành hương, trong đó có những bà cụ ngoài tám mươi vẫn chọn cách đi bộ, len lỏi theo lối mòn vượt qua bạt ngàn cây cỏ, dưới tán rừng trúc, rừng thông. Mệt, đã có người động viên, cứ đi, "ngài" phù hộ không thấy mệt chút nào...
Đường vào Yên Tử là con đường di sản văn hóa, phải qua cửa Ngăn (ngăn bụi trần) có ngôi miếu thờ nữ thần và chùa Suối Tắm, nơi Trúc Lâm trước khi nhập thiền đã tắm ở đây. Qua Suối Tắm, đến chùa Cầm Thực, nơi vua Trần Nhân Tông dốc chí tu hành, nhịn ăn chỉ uống nước cầm hơi. Đi tiếp, qua dốc Mụ Chị, Mụ Em, đến Linh Động Tự, còn gọi là chùa Lân. Nơi đây có 25 ngọn tháp bằng gạch đá, đẹp nhất là tháp Tịnh Quang, nơi giữ xá lị sư Tuệ Đăng.
Từ suối Giải Oan - tương truyền các cung tần mỹ nữ sau khi khuyên vua Trần Nhân Tông hoàn tục không được đã tuẫn tiết ở suối này - vượt qua dốc Dây Diều, Vá Quỳ đến gò đất rộng và bằng phẳng. Hiện ra trước mắt 8 ngôi tháp, trong đó 3 tháp đá cao 3 tầng, ngọn cổ nhất có niên đại 1.758. Đi thêm 100 m, đến khu Tháp Tổ, rộng khoảng 3.000m2, có 97 ngọn tháp mộ với nhiều kích thước, kiểu dáng, kết cấu, ẩn hiện dưới hàng cổ tùng 700 tuổi trầm mặc.
Từ khu Tháp Tổ đi lên theo đường đá lát, đến Vân Yên Tự - chùa Mây Khói - ở độ cao 543 m so với mặt biển. Sau này vua Lê Thánh Tông đổi thành Hoa Yên Tự. Chùa có nhiều hoa cúc, vạn thọ rực rỡ, nhìn xa như ánh hào quang, lại có cây đại trên 700 tuổi. Tượng Điều ngự Giác hoàng đặt ở hậu cung, bên phải có suối Ngự Dội (suối Vua Tắm). Tiếp đó, đến am Ngọa Vân và chùa Một Mái. Từ chùa Bảo Sái, chùa Vân Tiên ở cao độ 700 m, đường dốc khó đi, nơi đầu gối quá tai, người hành hương đến chợ Trời, cổng Trời. Cổng Trời là nơi có đường luồn qua vách đá. Qua cổng Trời, du khách sẽ được chiêm ngưỡng bức tượng đá tự nhiên được tạo bởi bàn tay của con người có tên An Kỳ Sinh, cao 2,2 m.
Qua hàng trăm phiến đá khổng lồ xếp nghiêng, ngôi chùa Đồng - Thiên Phúc Tự nằm trên đỉnh cao nhất của dãy Yên Tử. Trong chùa có thờ tượng Thích Ca và tượng thờ tam tổ: Trúc Lâm, Pháp Loa và Huệ Quang.
Trước khi nhà vua xuất gia tại chùa Hoa Yên năm 1299, Yên Tử đã là đất Phật của thiền phái Yên Tử, mà ngài chính là truyền thừa chính thức đời thứ sáu của thiền phái Yên Tử và thành tổ Trúc Lâm Yên Tử, tổ sư thứ năm là thiền sư Huệ Tuệ. Ngoài ra, nơi đây còn có thiền sư tu theo các dòng phái khác nhau.
 Tượng đức vua Trần Nhân Tông trong tháp tổ Huệ Quang. |
Trên non Yên Tử chòm cao nhất/ Trời mới canh năm đã sáng tinh/ Vũ trụ mắt đưa ngoài biển cả/ Nói cười người ở giữa trời xanh/ Muôn hàng giáo ngọc che gài cửa/ Bao dải lụa châu đá rủ mành/ Dấu cũ Nhân Tông còn vẫn đấy.
Cũng từ đỉnh cao ấy, nhìn về phía Tây Yên Tử, qua phủ Lạng Thương chính là Xa Lý, Nội Bàng, những cửa ải quan trọng trấn giữ phía Bắc? Nhà nghiên cứu Nguyễn Lang trong cuốn Việt Nam Phật giáo sử luận cho rằng Phật giáo Trúc Lâm là một nền Phật giáo nhập thế, liên hệ mật thiết tới chính trị.
700 năm đã qua, kể từ ngày Đức Đầu đà Điều ngự Giác hoàng Trần Nhân Tông nhập niết bàn, thiền phái Trúc Lâm Yên Tử trải qua bao năm hưng thịnh rồi không thấy ai nói tới đệ tứ tổ Trúc Lâm... Song giờ đây, giữa lưng chừng núi, Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử xây trên nền dấu tích của chùa Lân mà Đức Điều ngự Giác hoàng từng thuyết giảng chúng sinh. Đây là công trình thiền viện lớn nhất Việt Nam và đến ngày nay, dòng thiền này lại tuôn chảy đến khắp miền đất nước.
Dòng Thiền Trúc Lâm Yên Tử do hòa thượng Thích Thanh Từ chủ trương khôi phục đã thành một hệ thống với 27 thiền viện trên toàn quốc. Tại Bà Rịa - Vũng Tàu có 5 thiền viện: Chân Không, Huệ Chiếu, Phổ Chiếu, Tịch Chiếu, Chân Chiếu. Đến Đồng Nai hình thành 11 thiền viện, trong đó Trí Đức là thiền viện mới nhất vừa làm lễ đặt đá. Dòng thiền lại tiếp tục tuôn chảy đến Đà Lạt hình thành Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt, đến Vĩnh Long hình thành Thiền viện Sơn Thắng, đến TP. HCM hình thành Thiền viện Tuệ Quang, đến Bình Dương thành Thiền viện Phúc Trường, đến Huế là Thiền viện Bạch Mã. Thiền viện Hàm Rồng ở Thanh Hóa chuẩn bị làm lễ đặt đá. Miền Bắc có 5 thiền viện: Trúc Lâm Yên Tử và Giác Tâm (Quảng Ninh), Sùng Phúc (Hà Nội), Trúc Lâm Tây Thiên, Trúc Lâm Tây Thiên Ni (Tam Đảo - Vĩnh Phúc).
Theo đại đức Thích Kiến Nguyệt, trụ trì Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên "Điều đó chứng tỏ dòng Thiền Trúc Lâm đã đi vào lòng người, mang lại sự an lạc hạnh phúc cho con người nên mọi người đã trở về nguồn cội, trở về hạnh phúc nơi nội tâm".
Ngày 25/11, tại Yên Tử đã diễn ra đại lễ kỷ niệm 700 năm Đức vua Trần Nhân Tông nhập niết bàn - người lập nên phái Phật giáo Trúc Lâm. Đó là sự dung hợp của 3 dòng Thiền là phái Tỳ ni Đa lưu chi vào Việt Nam thế kỷ thứ VI, phái Vô Ngôn Thông vào thế kỷ thứ IX và phái Thảo Đường vào thế kỷ XI. Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử thấm đẫm tinh thần Đại Việt.
Anh Đào