Lý do sao băng nhưng bay với tốc độ chậm
18h13, nhiều người dân tại Hà Nội, Hưng Yên, Phú Thọ, Tuyên Quang, Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An, Hà Tĩnh thấy một vệt sáng màu xanh xuất hiện trên bầu trời. Hình ảnh sau đó được chia sẻ trên mạng xã hội, thu hút sự chú ý.
Ông Đặng Vũ Tuấn Sơn, Chủ tịch Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam, nhận định nhiều khả năng đây là một sao băng lớn, còn gọi là cầu lửa (fireball). Sao băng hình thành khi các thiên thể nhỏ từ ngoài không gian lao vào khí quyển Trái Đất với tốc độ cao, bị nung nóng và phát sáng, tạo thành những vệt sáng trên bầu trời. Phần lớn sao băng được tạo ra bởi các thiên thể có kích thước nhỏ nên vệt sáng thường mờ và xuất hiện trong thời gian ngắn. Với thiên thể lớn, ánh sáng phát ra mạnh hơn, tạo thành vệt sáng nổi bật và kéo dài hơn, được gọi là cầu lửa.
Chuyên gia cho biết hiện chưa thể xác định kích thước vật thể xuất hiện tối 1/11 chỉ qua những hình ảnh được chia sẻ. Muốn đưa ra đánh giá cụ thể cần có thêm dữ liệu về khoảng cách, góc quan sát và quỹ đạo di chuyển của vật thể.
Hình ảnh quả cầu lửa được người dân chia sẻ trên mạng xã hội đêm 1/11. Ảnh: PV
Sau nhận định này, nhiều ý kiến tranh cãi về giả thiết cho rằng đây là một sao băng lớn. Một trong những luận điểm đưa ra là sao băng thường vụt qua rất nhanh nhưng vật thể lạ này lại bay chậm, có thể quay video bằng mắt thường quan sát được.
Lý giải điều này, ông Đặng Vũ Tuấn Sơn cho biết, vận tốc của các sao băng không hoàn toàn như nhau, có những thiên thạch lao vào khí quyển với vận tốc tới 70 hoặc 80 km/s nhưng cũng có cái chỉ hơn 10 km/s. Tuy nhiên, 10 km/s đã là quá nhanh để mắt người thấy kịp ở cự ly gần.
Vấn đề ở đây là cự ly không gần. Các sao băng nhỏ mà chúng có thể đã từng thấy lóe lên rất nhanh và trong thời gian đó nó cũng dịch chuyển một góc khá lớn trên bầu trời là vì hầu hết chúng tương đối gần, nếu xa hơn thì chúng ta không thể nhìn thấy vệt sáng nhỏ như vậy.
"Còn sao băng mà hôm qua (1/11) mà nhiều nơi nhìn thấy thì có thể ở rất xa so với những người quay được video. Bằng chứng rõ ràng cho việc đó là người ở khá nhiều địa phương khác nhau cũng thấy được, có nghĩa là nó đủ sáng để thấy được từ những nơi cách nhau tới cả trăm km, thì có thể là nó gần với người này và xa với người khác và cũng có thể nó ở xa đối với tất cả những người đã quay được video", ông Đặng Vũ Tuấn Sơn cho biết.
Về giả thuyết cho rằng đây là sao chổi, ông Đặng Vũ Tuấn Sơn cho biết, sao chổi khác hoàn toàn. Nó là những vật thể băng (đôi khi có thể lớn ngang các tiểu hành tinh loại vừa) và có quỹ đạo quanh Mặt Trời (elip rất dẹt hoặc parabol, hyperbol). Khi tới gần Mặt Trời thì lớp băng của nó bốc hơi và tạo thành hình dạng cái đuôi. Lúc bạn nhìn thấy nó thì nó cũng cách xa hàng triệu, hàng chục triệu hay thậm chí trăm triệu km, nên vận tốc biểu kiến của nó chậm tới mức không thể nhận ra bằng mắt thường.
"Mọi bài báo hay văn thơ mà mô tả sao chổi "bay vèo qua", "vụt qua", "lướt qua" đều 100% là ngộ nhận. Sao chổi không bay nhanh như thế trong mắt của bạn", ông Đặng Vũ Tuấn Sơn nhận định.
Vật thể lạ là vệ tinh hay vật thể nhân tạo?
Ông Đặng Vũ Tuấn Sơn nhận định, các vệ tinh mất quỹ đạo và rơi vào khí quyển đều được tính toán và nếu cần có cảnh báo trước từ các cơ quan không gian khắp thế giới. Việc có một vệ tinh rơi mà không có bất cứ một báo cáo nào về việc đó là điều vô lý. Giả thiết cho rằng đây là vệ tinh không có cơ sở khoa học.
Vệt sáng tối qua trùng với thời điểm đang diễn ra mưa sao băng Taurids (cực điểm của Nam Taurids là 4-5/11 này còn cực điểm của Bắc Taurids là sau đó khoảng 1 tuần). Mưa sao băng này vốn nối tiếng từ lâu là loại mưa sao băng rất nhỏ nhưng thường xuất hiện fireball (mà người ta hay gọi vui là Halloween Fireball / Quả cầu lửa đêm Halloween) vì thời điểm của nó.
Theo lịch thiên văn năm 2026, Nam Taurids dự kiến đạt cực đại vào đêm 4, rạng sáng 5/11. Trong khi đó, mưa sao băng Bắc Taurids cũng đang hoạt động và dự kiến đạt cực đại vào đêm 11-12/11. Dù thời điểm xuất hiện khá trùng khớp, hiện chưa đủ dữ liệu để khẳng định vệt sáng tối 1/11 chắc chắn thuộc dòng sao băng Nam Taurids.
"Tôi không loại trừ khả năng đây là vật thể nhân tạo, nhưng từ những dấu hiệu phân tích thì có thể thấy xác suất của giả thuyết này là vô cùng nhỏ", ông Đặng Vũ Tuấn Sơn cho biết.
Theo Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA), vật thể khi còn ở ngoài không gian được gọi là thiên thể nhỏ (meteoroid); khi đi vào khí quyển và phát sáng được gọi là sao băng (meteor). Chỉ những mảnh vật chất còn sót lại sau quá trình xuyên qua khí quyển và rơi xuống mặt đất mới được gọi là thiên thạch (meteorite).
Các chuyên gia thiên văn khuyến nghị người quan sát khi ghi nhận hiện tượng tương tự nên lưu lại thời gian, địa điểm, hướng di chuyển và hình ảnh hoặc video nếu có. Những dữ liệu từ nhiều vị trí sẽ giúp giới nghiên cứu đối chiếu quỹ đạo, xác định độ cao và đánh giá khả năng vật thể còn mảnh vỡ sau khi đi qua khí quyển.
