Cầm chiếc “sên” (xích xe gắn máy-PV) được đặc chế chuyên biệt gắn vào hai bánh xe Honda, Thế thoăn thoắt làm các động tác chuẩn bị cho một chuyến hành trình xuyên rừng để đưa chúng tôi vào mỏ quặng vonfram thuộc tiểu khu 1738, lâm trường Đác Rmăng thuộc tỉnh Đăk Nông. Theo các nhà khoa học, đây là vùng núi lửa thời cổ đại duy nhất tại Tây Nguyên. Với những “di sản” còn lại của “hỏa diệm sơn”, những mỏ vàng, mỏ quặng như “cục nam châm” hút những người “ăn của rừng” vào khai thác. Nơi này, chỉ 4 tháng trước là đại công trường khai thác trái phép quặng vonfram với hàng ngàn người hì hục đào ngoáy suốt ngày đêm...
Cột gỗ bị sét đánh như dùng dao chẻ. |
Quá khứ sôi sục vì... quặng
Người dân ở đây, trước kia phần lớn sống bằng nghề “phu quặng”. Cứ 2000đ/kg hàng, các “phu quặng” hì hụi cõng hàng từ lúc con chim prí hót trên đại ngàn đến khi chiều tối, những cơn mưa rừng ập tới như hàng trăm thớt voi rừng lồng lên từ thuở hồng hoang. Mỗi ngày cõng hàng như vậy, họ chỉ kiếm được 50 – 60 nghìn đồng. Đến nay, nạn quặng thổ phỉ bị chính quyền địa phương dẹp bỏ, người dân ở đây lại trở về làm thuê tại những vườn cà phê.
“Khoảng 20 cây số nhưng đi Honda vừa đùn vừa đẩy thì chừng 3 tiếng là đến nơi”-Thế, một “phu quặng”, nhắc nhở chúng tôi. Khi ấy là 2 giờ chiều, thị tứ nhỏ thuộc xã Phi Liêng, huyện Đam Rông, Lâm Đồng chợt xám lặng vì những áng mây báo hiệu cơn mưa rừng đến sớm chuẩn bị đổ ập xuống. Những cột sét đánh như đóng cọc xuống mặt đất báo hiệu cơn “bão rừng” bắt đầu. Thế bảo rằng phải đi nhanh mới kịp và nhiều khả năng đêm nay sẽ phải ngủ lại trong rừng vì mưa lớn, không thể ra được. Sên gắn xong, xe chạy, nhóm phóng viên chúng tôi được hướng dẫn mua ủng và áo mưa, gửi lại mọi đồ đạc. Đi chưa được nửa cây số thì con đường trải một chút đá hết, bắt đầu vào đường đất. Mặt đường bị nước mưa đổ xuống bỗng chốc trở lên bóng láng, trơn như đổ dầu luyn. Nếu không gắn sên vào lốp xe thì chắc chắn không thể đi nổi, trượt thẳng xuống vực là chắc. Vừa lái xe lượn quanh các rãnh đường nhỏ xíu, Thế vừa nhớ lại những ngày khai thác quặng vonfram mà chính anh là người tham gia mấy ca (mỗi ca là 7 ngày khai thác trong hầm liên tục).
Địa bàn nơi mỏ vonfram nằm thuộc tỉnh Đăk Nông nhưng con đường duy nhất đến được lại chỉ có thể đi từ Phi Liêng. Nơi bùng phát nạn khai thác khoáng sản trái phép là khu vực đồi Ka Ka, nằm sâu trong rừng Đác Rmăng, thuộc địa giới hành chính của huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông. Từ tháng 12 năm 2005 , người dân đổ xô đi đào, đãi thứ kim loại quý hiếm này. Giá bán cũng tăng vùn vụt, mới đầu là 100 nghìn đồng/kg, lúc cao giá nhất lên đến 140 nghìn đồng/kg. Lượng người lên đồi Ka Ka tìm vận may cũng ngày một đông hơn, từ chỗ chỉ có vài trăm người Mông định cư gần đồi Ka Ka đi đào đãi vonfram thì lúc cao điểm có hàng ngàn người đến từ các tỉnh Lâm Đồng, Đăk Nông, Đăk Lăk...
Trước mặt chúng tôi, hai bên sườn đồi như một đại công trường, chi chít những hố ngang dọc. Cây rừng bị người ta đốn hạ ngổn ngang để lấy mặt bằng mở hầm. Lán trại được dựng ngay dưới chân đồi. Các hầm khai thác (đã được chính quyền dùng thuốc nổ đánh sập) lở loét, đỏ bầm như máu. Mưa rừng gào rú quanh chúng tôi, sét đánh xuống khu mỏ như những cột lửa. Trước mặt chúng tôi, một cột gỗ gần một căn lán bị sét đánh chẻ làm 4 như dao bổ, khói đen bốc lởn vởn trong mưa. “Phu quặng” Thế nhớ lại và chính cậu cùng hàng trăm người dân bản xứ khác còn nhớ rõ cái chết của hai người dân Phi Liêng khi đi đào quặng. Hai nạn nhân này bị sập hầm khi làm “chuột chũi” đào quặng. “Xác định và phân chia với nhau địa giới xong, anh em trong các tổ khai thác bắt đầu tiến hành đào hầm. Miệng hầm là một chiếc giếng được đào thẳng đứng, thông thường sâu khoảng 20m thì bắt đầu gặp quặng. Toàn bộ công việc đều được làm thủ công, không có sự hỗ trợ của bất kỳ phương tiện cơ giới nào. Sau khi lấy hết hàng ở độ sâu này, hầm được đào ngang khoảng 10m rồi lại đào sâu xuống, cứ như thế, cái hình zíc zắc hầm mỏ sâu dần xuống, có khi lên tới năm sáu chục mét. Trong hầm tối om, thiếu dưỡng khí...”
Dốc Tây Sơn, con dốc cao nhất và vượt qua đây thì có thể đến được vùng khai thác quặng vonfram. Gọi là dốc cao nhưng cũng chỉ chừng 200m cao độ, nhưng đường cực trơn và có thể trượt chân rơi xuống vực bất kỳ khi nào, con dốc ấy sẽ ngốn mất 1 tiếng rưỡi để vượt qua. “Càng về sau này, các tệ nạn xã hội tràn đến theo cơn lốc của người tứ xứ kéo về, đủ cả hút chích, cờ bạc, mại dâm (những thứ cực kỳ xa lạ với bà con ở đây-PV) và nạn tranh chiếm bãi mỏ, giành thị phần, tranh mua tranh bán quặng kiếm được dẫn tới tình trạng hỗn loạn thực sự...”, Thế hồi tưởng.
Việc khai thác trái phép von- fram đã làm cho nguồn tài nguyên quý hiếm của đất nước bị tổn thất, và khu rừng đặc dụng thuộc tiểu khu 1738 có nguy cơ bị xâm hại...
 |
Quặng vonfram do người dân khai thác được. |
“Núi lửa” đã tắt?
Cách đây 4 tháng, công an 2 tỉnh Lâm Đồng và Đăk Nông đã phối hợp huy động một lực lượng trên 100 cán bộ, chiến sĩ mở đợt truy quét. Sau 2 ngày lội rừng vượt suối, lực lượng công an đến nơi thì không thấy bóng dáng đối tượng nào, chỉ còn lại 20 lán trại vắng tanh. Lực lượng công an đã tiến hành tháo gỡ và tiêu hủy các lán trại, tịch thu hàng trăm vật dụng như xà beng, cuốc, xẻng, búa các loại để phục vụ cho việc khai thác. Các đợt truy quét không thành công là do địa bàn giáp ranh 2 tỉnh rộng, núi rừng hiểm trở, đường xá đi lại khó khăn, thông tin liên lạc không bảo đảm nên các đợt truy quét không mang tính bất ngờ khi “quặng tặc” được các “ăng - ten” cài dọc đường báo động trước khi công an ập vào. Khi công an rút đi, ngay lập tức các đối tượng ẩn nấp trong rừng sâu trở lại dựng lán trại để tiếp tục công việc khai thác quặng trái phép.
Sau nhiều lần truy quét không hiệu quả, Công an Đăk Nông đã ra quyết tâm bằng mọi giá phải xóa bỏ cho được địa điểm khai thác quặng trái phép này bằng cách tham mưu cho UBND tỉnh thành lập tổ liên ngành gồm: công an tỉnh, kiểm lâm, lâm trường huyện Đăk Glong, Sở Tài nguyên - Môi trường tỉnh và có thêm một tổ công tác của công an để hỗ trợ tổ liên ngành. Kể từ ngày có tổ công tác, tình hình đã từng bước được ổn định. Công an Đăk Nông đã phối hợp với Chi nhánh Công nghiệp hóa chất mỏ Đăk Lăk tiến hành tổ chức nổ mìn đánh sập 21 hầm khai thác trái phép quặng vonfram tại khu vực mỏ quặng, nơi các đối tượng đã đào trước đó.
Hiện nay vùng mỏ vonfram đã được giao cho bộ đội quản lý và toàn bộ khu vực không còn một hầm khai thác trái phép nào. Vùng khai thác quặng trái phép ngày nào yên bình hẳn. Công ty 7/5 thuộc Quân khu 7 được giao đảm bảo an ninh trật tự và chống nạn tái khai thác trái phép vonfram và triển khai các thủ tục để tiến hành khai thác theo quy định của pháp luật. Phu quặng đã “bó tay” khi bộ đội vào tái lập lại trật tự. “Bộ đội làm nghiêm lắm, không có một hầm nào có thể khai thác được”. Theo chính quyền địa phương, hiện nay bộ đội chính quy thuộc Công ty 7/5 lập hẳn một trạm canh gác giữa khu mỏ để bảo vệ. Nạn khai thác trái phép được ngăn chặn hoàn toàn. 8giờ tối ngày 29/3, chúng tôi trở lại trung tâm xã Phi Liêng, người đầy bùn đất, mưa rừng lúc này đổ sầm sập. Bên chén rượu nóng, anh Lại Trung Cấp, người bán hàng ngay đầu thị tứ xã nói: “Chúng tôi mừng vì vùng mỏ đã bình yên trở lại, người dân chỉ mong chờ làm sao Nhà nước quản lý, khai thác để người dân được nhờ. Khai thác như thế, ít nhất đường xá, hạ tầng cho người dân sẽ được đảm bảo, con em trong xã có việc làm, không phải đi ly tán kiếm ăn nữa...”.