Có một thời, không ít người Việt Nam từng tự hào khi ra nước ngoài, thấy trong những hiệu sách lớn, xếp bên cạnh những tác phẩm kinh điển của thế giới là những cuốn Nhật ký trong tù, Từ tuyến đầu Tổ quốc, Sống như anh... và không ít tác phẩm văn học thiếu nhi của Việt Nam...
Thời "oanh liệt" chưa xa
Những năm 80, 90 của thế kỷ trước, thế giới từng biết đến một loạt tác phẩm văn học thiếu nhi xuất sắc của Việt Nam như Dế mèn phiêu lưu ký (Tô Hoài), Góc sân và khoảng trời (Trần Đăng Khoa), Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi), Quê nội (Võ Quảng)... Những tác phẩm này đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và xuất bản ở hàng chục nước trên thế giới như Đức, Tiệp, Hungary, Trung Quốc, Myanmar, Cuba, Ba Lan, Mông Cổ, Romania, Nam Tư, Pháp, Ấn Độ, các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ... Các tác phẩm này được thiếu nhi các nước đón nhận nồng nhiệt. Những người hoạt động trong lĩnh vực văn học khi ấy hẳn vẫn còn nhớ, dế Mèn và dế Trũi đã trở thành các nhân vật kịch mà trẻ em Nga rất thích được vào vai trên sân khấu. Nhân vật Cục và Cù Lao của Võ Quảng được độc giả nhí nhiều nước hâm mộ không kém gì Hucklebery Finn và Tom Sawyer của nhà văn Mark Twain. Những vần thơ của Trần Đăng Khoa cũng được không ít bạn nhỏ Cuba thuộc nằm lòng...
 Trẻ em Thụy Điển với Dế mèn phiêu lưu ký. |
Ngoài các cây bút lớn kể trên còn có thơ của Phạm Hổ, Võ Quảng, Khánh Chi, truyện dài của Đào Vũ, Nguyễn Quang Sáng, truyện ngắn của Xuân Sách, Viết Linh, Nguyễn Lai... cũng đã từng được dịch và xuất bản ở Liên Xô, Đức, Nhật, Pháp, Romania... Khi đó Việt Nam chưa ký Công ước quốc tế về bản quyền nên các nước bạn cũng như ta, thấy nổi tiếng, thấy thích thì mang về dịch và xuất bản, không cần xin phép và báo tin cho tác giả. Nhiều tác phẩm đã có mặt trong các hiệu sách nước ngoài theo cách như thế. Bên cạnh đó cũng phải kể đến một số nhà xuất bản (NXB) lớn thông qua con đường ngoại giao, trao đổi văn hóa đã "xuất khẩu hữu nghị" tác phẩm trong nước ra nước ngoài như NXB Kim Đồng từng đưa bộ Tranh truyện Việt Nam sang thị trường Mỹ, chuyển nhượng bản quyền Dế mèn phiêu lưu ký cho Thụy Điển, Nhật Bản... Những cuộc "xuất ngoại" này ít nhiều đã góp phần giới thiệu và quảng bá những thành tựu của văn học thiếu nhi nói riêng, văn học Việt Nam nói chung ra thế giới.
"Lịch sử" bao giờ lặp lại?
Chục năm trở lại đây, văn học thiếu nhi Việt Nam bỗng trở lên trầm lắng, thậm chí là thất thế ngay cả trên "sân nhà". Thay thế và chiếm lĩnh thị trường này là tràn ngập các tác phẩm và truyện tranh của nước ngoài. Cả nước gần như không có cây bút nào chuyên viết cho thiếu nhi mới xuất hiện. Quanh đi quẩn lại vẫn là những cái tên Nguyễn Nhật Ánh, Bùi Chí Vinh, Kim Hài, Lưu Thị Lương và một vài tác giả khác. Cũng chẳng có mấy tác phẩm của họ đủ sức hấp dẫn để các dịch giả hay NXB nước ngoài "nhòm ngó" đến.
Năm 2003, tác phẩm Mắt biếc của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh bỗng được một NXB của Nhật chọn để dịch và xuất bản tại Nhật. Tác giả này vô tình trở thành nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi đầu tiên có tác phẩm được xuất khẩu trong thời kỳ cơ chế thị trường, nghĩa là có ký hợp đồng xuất bản và được trả tiền bản quyền. Gần đây nhất, tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ - truyện dài dành cho thiếu nhi của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần cũng được NXB Tranan dịch ra tiếng Thụy Điển và phát hành tại Hội chợ sách quốc tế Gothenburg 2007 tại Thụy Điển. Trường hợp này được đánh giá là “may mắn” vì lọt vào "mắt xanh" của Đại sứ quán Thụy Điển tại Việt Nam qua một chương trình trao đổi văn hóa.
Mặc dù, đều đặn 2 năm một lần, NXB Trẻ lại có một cuộc vận động sáng tác "Văn học thiếu nhi - Vì tương lai đất nước" và NXB Kim Đồng có cuộc vận động sáng tác truyện, truyện tranh, thơ... cho thiếu nhi. Thế nhưng, cho đến nay vẫn chưa có được một tác phẩm nào "đủ lớn" để đại diện cho văn học thiếu nhi Việt Nam bước ra hội nhập với dòng chảy văn học thế giới. Có nhiều nguyên nhân nhưng hàng đầu vẫn là chất lượng sáng tác chưa cao: tác giả không nắm bắt được tâm lý lứa tuổi. Lối kể chuyện không hấp dẫn, không có yếu tố gây cười. Các tập truyện áp đặt cho các em quá nhiều bài học, dễ tạo cảm giác nặng nề, chán nản...
Thiết nghĩ, muốn tìm lại “thời hoàng kim" cho văn học thiếu nhi Việt Nam, các nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi cần phải xác định rằng đây là một lĩnh vực đòi hỏi phải đầu tư rất nhiều công sức. Cần có nhiều hơn nữa những cuộc hội thảo văn học thiếu nhi, cuộc thi viết cho thiếu nhi để vừa thu hút người viết, vừa thu hút độc giả và qua đó người viết được học hỏi, trao đổi, trang bị thêm kinh nghiệm để nâng cao chất lượng sáng tác văn học thiếu nhi. Có đứng vững tại thị trường trong nước chúng ta mới mong tiến ra hội nhập với thế giới!
Thục Yên