Cách đây hai năm, khi họa sĩ Xu Man mất hồi 2 giờ sáng ngày 29 Tết, ban đầu định mai táng vào lúc 4 giờ chiều cùng ngày vì Tết đã cận kề. Nhưng dân làng đã yêu cầu để ông ở lại thêm một đêm để mọi người đánh chiêng tiễn ông. Và đêm ấy, ông đã thanh thản nằm giữa, vây quanh là tiếng chiêng và những tiếng hờ: ơi Yong? Tám mươi hai năm trước, ông cũng được đánh chiêng để đón sự ra đời của mình tại chính ngôi làng (Plei) Bông này. Chiêng khép kín vòng đời con người Tây Nguyên như thế đấy...
Tôi mở đầu bài viết này từ sự kiện họa sĩ Xu Man, và muốn nhấn mạnh thêm rằng: Hoạ sĩ Xu Man đã có hàng chục năm học ở Hà Nội, trên chục năm ở thành phố Pleiku và hai lần xuất ngoại sang Liên Xô (cũ) và Đức. Tức là ông đã nếm đủ mọi thứ văn minh đô thị, nhưng về già, ông cương quyết về làng, để rồi thanh thản ra đi giữa tiếng chiêng đầm ấm thân thương của dân làng.
 |
Tôi mới nhận được bức thư của một bạn đọc xưng cháu có vẻ rất tâm huyết với văn hóa dân tộc gửi qua blog. Cháu hỏi rằng, sẽ ra sao, cái ngày mai của văn hóa Tây Nguyên ấy, khi mà bây giờ cháu thấy chính người Tây Nguyên cũng... không mặn mà với văn hóa truyền thống của họ? Tôi đã trả lời cháu rằng: cháu rất có lý, nhưng văn hóa cũng có quy luật của nó. Nó đã trải qua hàng nghìn năm lịch sử, song hành cùng đời sống thăng trầm của con người, cùng mồ hôi và máu của hàng triệu người, cùng số phận của bao nhiêu thế hệ, bao nhiêu đế chế... Vì thế, nó không dễ gì bị triệt tiêu. Có chăng, nó chỉ thích nghi để phù hợp hoàn cảnh. Tuy thế, cũng có 2 trường hợp khiến văn hóa truyền thống chuyển dịch, thậm chí là tan biến. Một là bản thân nền văn hóa ấy không đủ sức để tự vệ (lịch sử đã có rất nhiều minh chứng về việc này). Hai là chính sự khiên cưỡng, hiểu không thấu đáo, thậm chí hiểu sai, áp đặt, của một số người thừa hành.
Tôi nhớ, năm kia nguyên Chủ tịch nước Trần Đức Lương đã phê phán rất gay gắt một khu tái định cư ở Kon Tum khi ông lên thăm và thấy nó đều nhau tăm tắp, giống nhau chằn chặn, vô cảm và vô hồn. Còn đâu những cái làng với phập phồng đời sống dân dã mà vô cùng thâm hậu, những ngôi làng ngập tràn ký ức, thấm đẫm tâm linh với bề dầy truyền thống. Những ngôi làng truyền đời lũy tre rặng duối, mái đình cây đa, giếng nước cầu ao, những ngôi làng với mái tranh đạt đến tầm cổ điển: Mái tranh ơi hỡi mái tranh/ Ngấm bao mưa nắng mà thành quê hương (thơ Trần Đăng Khoa).
Tây Nguyên đang chuyển dịch trong dòng chảy đương đại. Không thể khác và không được phép khác. Sự mất mát là điều tất nhiên. Vấn đề là những sự đánh đổi ấy diễn ra như thế nào? Bao nhiêu năm chúng ta đã báo động "chảy máu cồng chiêng", cồng chiêng bị bán đồng nát, mang làm kẻng, và tôi trong một chuyến điền dã còn thấy cả chiêng được dùng làm máng heo, nhưng khi cần, cồng chiêng vẫn đĩnh đạc xuất hiện. Cái đêm lễ hội đón bằng công nhận của UNESCO cho không gian văn hóa cồng chiêng mà không hoành tráng à? Hay như ở Kon Tum, từ sau nghị quyết bảo tồn nhà rông truyền thống do ông Bí thư Tỉnh ủy thời ấy Sô Lây Tăng ký thì sự bảo tồn và khôi phục nhà rông truyền thống đã diễn ra rất trật tự và hợp quy luật, rất được nhân dân đồng tình. Ở Gia Lai hiện có rất nhiều nhà rông "hoành tráng" mà giá trị sử dụng không cao, thậm chí là không có. Đấy là do ý chí của một nhóm người đã đi ngược quy luật, biến những cái "Nhà rông văn hóa" nghênh ngang ở trụ sở xã thành... vô chủ, trong khi ở làng thì không có. Những cái nhà rông loại này chỉ được mỗi chức năng giải quyết "khâu oai".
Những bông dã quỳ đang vào hồi cuối mùa. Vốn dĩ nó mọc ngập tràn Tây Nguyên. Trải bao nhiêu năm khai hoang trồng cây, trồng lương thực, rồi sau đó phát triển phố xá, dã quỳ chỉ còn loi thoi nở ở những ô đất trống đầu thừa đuôi thẹo, những bờ rào. Nhưng bây giờ nó là... đặc sản. Thành phố Đà Lạt lấy dã quỳ làm biểu trưng cho thành phố mình, đang có kế hoạch để bảo tồn. Vậy thì chưa chắc những gì mất đi đã là mất hết. Vấn đề là chúng ta "báo động" đúng chỗ, ra tay đúng lúc, có kế hoạch, chính sách phù hợp thực tế và phù hợp quy luật...
Nhưng mà nói thế thôi, cuộc sống muôn hình vạn trạng, biến hóa khôn lường. Các cụ ta xưa có câu "thiên cơ bất khả lậu". Làm gì có cái gì lại có thể thẳng băng như kẻ chỉ, lại có thể mãi mãi xanh như cỏ mùa xuân. "Không thể" và "có thể" luôn song hành trong đời sống. Chính điều ấy làm cho đời sống chúng ta phong phú hơn, và những ngày ta sống, những giờ ta tồn tại mới càng ý nghĩa hơn, bởi chính những vật vã, giằng xé, những lo toan vất vả mình đã trải qua đã chứng minh sự tồn tại không vô nghĩa của mình...
Văn Công Hùng