Vào những năm cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, sự bùng nổ của công nghệ thông tin đã hình thành nên một xu hướng hình thức chuyển tải văn chương trên mạng In-tơ-nét, gọi là văn chương mạng. Có thể coi đây là một dạng tồn tại khác của văn chương thành văn truyền thống. Tuy nhiên xung quanh xu hướng này cũng còn nhiều điều đáng bàn luận.
Khái quát về diện mạo văn chương mạng
Thuật ngữ “văn chương mạng” không biết chính xác xuất hiện từ bao giờ, nhưng chắc chắn nó gắn liền với thời đại bùng nổ thông tin qua các mạng in-tơ-nét (internet), oép-sai (website), bờ-lốc (blog), đặc biệt là từ khi các oép-sai và bờ-lốc cá nhân ra đời và phát triển như vũ bão trong những năm gần đây. Tuy nhiên đấy là sự tiện ích về tốc độ, khoảng cách và thời gian truyền dẫn của mạng in-tơ-nét, chứ chưa phải là vấn đề của riêng văn chương mạng. Nhưng văn chương mạng lại không những không tách rời mà còn khai thác tối đa sự tiện ích đó.
Một thực tế là cư dân mạng từ trước tới nay rất khó tìm thấy tên tuổi của các tác phẩm và nhà văn nổi tiếng thế giới, kể cả những người đã từng đoạt giải Nô-ben (Nobel) văn học như: Mác-tin A-mít (Martin Amis), Xa-man Rút-đi (Salman Rushdie), Oóc-han Pa-múc (Orhan Pamuk) hay Đô-rít Lét-xinh (Doris Lessing),... Thay vào đó là những tên tuổi còn rất ít người biết đến và đa số họ còn khá trẻ. Có những người trước khi “xuất bản” qua mạng chưa một lần xuất hiện trên văn đàn văn chương truyền thống. Chẳng hạn như Hà Kin, Nguyễn Danh Bằng, Thuận, Đoàn Minh Phượng, Nguyễn Nguyên Phước, Ngọc Cầm Dương, Vũ Phượng Nghi, Phan Việt, Ngô Thị Giáng Uyên,... Hầu hết họ nổi tiếng thông qua hình thức xuất bản văn chương trên mạng và phần lớn đều là những người sống và làm việc ở nước ngoài.
Theo một số liệu thống kê chưa đầy đủ thì mỗi ngày trên thế giới có khoảng 100.000 người tạo lập các oép-sai và bờ-lốc cá nhân. Chỉ tính riêng năm 2007, số lượng người có các trang oép- sai và bờ-lốc cá nhân lên đến 112 triệu. Còn ở nước ta với dân số 83 triệu người đã có tới gần 3 triệu thuê bao in-tơ-nét, trong đó chắc chắn có một số không nhỏ những tác phẩm văn chương được xuất hiện bằng hình thức này.
Theo giới nghiên cứu, thì phần lớn các tác phẩm văn chương mạng đều ở trong tình trạng vàng thau lẫn lộn. Văn chương mạng thế giới cũng như Việt Nam hiện hầu hết đang là những khối vật liệu thô, chưa được tinh lọc, nên giá trị tư tưởng và thẩm mỹ còn rất ít và quá hiếm. Cổng thông tin điện tử càng rộng bao nhiêu thì cũng đồng thời nó càng dễ cuốn theo nhiều rác thải bấy nhiêu. Đấy chính là một thách thức không nhỏ cho những ai quan tâm và muốn tìm kiếm những giá trị đích thực về văn chương qua mạng in-tơ-nét.
Khuynh hướng của văn chương mạng
Trước hết, văn chương mạng không phải là nền văn chương của một quốc gia nào và cũng không phải là nền văn chương chung của nhân loại, mà nó là một phương thức truyền tải các tác phẩm văn chương với nhiều thể loại và nhiều cấp độ khác nhau về chất lượng trong thời đại bùng nổ thông tin qua đường truyền in-tơ-nét. Hay nói cách khác văn chương mạng chỉ là một hình thức xuất bản “phi truyền thống”, xuất bản qua cổng thông tin điện tử với các dạng như báo điện tử, tạp chí điện tử và sách điện tử, mà nhiều người quen gọi là văn chương mạng.
Hình thức xuất bản này là thành quả của quá trình phát triển nhanh của khoa học và công nghệ. Có thể nói đó là sản phẩm tất yếu của xã hội hiện đại. Văn chương mạng là một thế mạnh đối với những người trẻ tuổi viết văn hôm nay. Việc chen chân, xếp hàng để có được một tập sách văn chương in ở các nhà xuất bản truyền thống đối với giới trẻ hôm nay vừa dường như là một điều không tưởng, lại vừa mất quá nhiều thời gian với bao thủ tục hành chính rất nhiêu khê, họ không thể nào chờ đợi được, nên tìm đến hình thức xuất bản qua mạng là điều đương nhiên và hoàn toàn dễ hiểu. Các thế hệ đi trước cũng có thể xuất bản tác phẩm văn chương của mình qua mạng in-tơ-nét. Nhưng xu hướng ngày càng trẻ hóa các tác phẩm văn chương mạng là một tất yếu lịch sử không thể nào cưỡng lại được.
Khi nguồn cung cấp văn chương mạng càng dồi dào bao nhiêu thì cũng có nghĩa là bạn đọc càng có thêm cơ hội lựa chọn cho mình những tác phẩm văn chương mạng thật sự có giá trị. Người viết không thể tự cho phép mình quyền muốn đưa cái gì vào tác phẩm văn chương mạng của mình cũng được. Vậy nên anh ta cần phải cẩn trọng hơn trong việc lựa chọn nội dung đề tài, tư tưởng chủ đề cho tác phẩm và trau chuốt hơn về cách viết, hình thức thể hiện cho đứa con tinh thần của mình để ngày càng có nhiều người biết đến hơn. Do đó xu hướng chuyên nghiệp hóa của văn chương mạng cũng là một đặc điểm nổi trội của hình thức xuất bản này.
Khuynh hướng thứ ba của văn chương mạng là đi vào đời tư, chú trọng khai thác các đề tài thuộc phạm vi cá nhân như những suy nghĩ chủ quan, những khát vọng tâm sinh lý, những niềm vui, nỗi buồn và sự bức xúc riêng tư. Chẳng hạn nữ nhà văn Áo là En-phrít Giơ-li-nếch (Elfriede Jelinek), người đã từng đoạt giải Nô-ben văn học năm 2004 đã cho đăng tải các chương đầu của cuốn tiểu thuyết mới đây nhất của bà, nhưng bà lại không hề có ý định in cuốn tiểu thuyết này thành sách. Vì như bà tự thú nhận: Đó là một cuốn tiểu thuyết cá nhân và khi tất cả mọi người đều có thể đọc tác phẩm ấy, thì cũng có thể chẳng ai đọc tác phẩm ấy cả. Tôi viết tác phẩm nhưng đồng thời tôi lại ẩn mình sau tác phẩm, như vậy cũng như là không viết.
Thay lời kết
Một khi người viết đã chú tâm khai thác các đề tài thuộc về đời sống riêng tư của cá nhân và chọn hình thức xuất bản qua mạng thì cái tôi nhiều khi được đẩy đến mức thái quá, cực đoan, lấn át hoàn toàn cái chúng ta, nên ít tìm được tiếng nói chung, sự quan tâm chia sẻ của cộng đồng. Nếu chỉ lấy số lần truy cập vào tác phẩm của mình làm thước đo giá trị cho tác phẩm văn chương thì chưa đủ. Văn chương nói chung và văn chương mạng nói riêng được nhiều người đọc chưa hẳn đã là một tác phẩm có giá trị, nhất là đối với loại văn chương mà người ta hoàn toàn có thể đọc miễn phí như văn chương mạng. Điều ấy không có nghĩa một tác phẩm văn chương có giá trị tư tưởng và thẩm mỹ, được xuất bản dưới hình thức truyền thống hay hiện đại, luôn có nhiều người đọc.
Giả định như một phần trăm số người có oép-sai và bờ-lốc cá nhân là những người viết văn thì số lượng tác giả và tác phẩm văn chương mạng cũng sẽ gấp khoảng hơn một trăm lần so với số tác giả và tác phẩm văn chương được sáng tác và xuất bản theo hình thức truyền thống. Như vậy sự bùng nổ của văn chương mạng là điều khó tránh khỏi. Nhưng điều đáng quan tâm hơn cả là cùng với một khối lượng khổng lồ các tác giả và tác phẩm văn chương mạng như vậy, thì chất lượng nội dung và hình thức thể hiện của nó nhiều khi làm cho các cư dân mạng cũng như các nhà quản lý văn hóa phải đau đầu. Hiện nay không thiếu những người nhân danh văn chương mạng để đưa vào đấy những nội dung chống đối xã hội, đi ngược lại những phẩm chất nhân đạo cao cả và tốt đẹp của con người. Xu hướng kích động bạo lực, hướng con người đi theo những dục vọng thấp hèn, những thói hư tật xấu và những lối sống thiếu lành mạnh là những cái rất dễ nhận ra ở nhiều tác phẩm văn chương mạng. Do vậy bất cứ ai muốn tìm kiếm thông tin hay thưởng thức các giá trị nghệ thuật trên các tác phẩm văn chương mạng cần phải cảnh giác với các giá trị ảo do hình thức xuất bản này mang lại.