LTS: Luật phòng bệnh (Luật số 114/QH15) được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, mở ra một kỷ nguyên mới trong công tác phòng bệnh, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân. Chủ động sử dụng vaccine và sinh phẩm để phòng bệnh là nội dung được Luật nhấn mạnh. Báo Sức khỏe & Đời sống giới thiệu bài viết chuyên đề dưới đây, để bạn đọc có thể hiểu thêm về vấn đề này.
Y học dự phòng ngày nay đang chứng kiến một cuộc dịch chuyển mang tính bước ngoặt. Từ thế bị động, với những nỗ lực làm yếu mầm bệnh tự nhiên (bất hoạt hoặc giảm độc lực vi sinh vật) tạo ra kháng nguyên để "tập trận" cho hệ miễn dịch, nhân loại nay đã bước sang thế chủ động hoàn toàn bằng cách "chế tạo" ra chính xác những vũ khí miễn dịch theo ý muốn. Sự kết hợp giữa các công nghệ vaccine thế hệ mới và sinh phẩm dự phòng hiện đại chính là điểm tựa vững chắc nhất, định hình lại tương lai sức khỏe toàn cầu.
1. Vaccine "bất hoạt, giảm độc lực"- Từ những thành quả không thể phủ nhận đến đòi hỏi thực tế phải cải tiến, hiện đại hoá
TS.BS. Lê Kiến Ngãi, Trưởng Khoa Dự phòng và Kiểm soát nhiễm khuẩn – Bệnh viện Nhi Trung ương.
Lịch sử của vaccine được viết nên từ những "thử nghiệm" vĩ đại của Edward Jenner hay những công trình của Louis Pasteur. Trong suốt hơn hai thế kỷ, nguyên lý cốt lõi của vaccine thế hệ cũ (vaccine truyền thống) là sử dụng toàn bộ tế bào vi sinh vật đã được làm chết (bất hoạt) hoặc làm yếu đi (giảm độc lực) để đưa vào cơ thể. Không ai có thể phủ nhận những kỳ tích mà vaccine truyền thống mang lại. Chúng đã giúp nhân loại xóa sổ hoàn toàn bệnh đậu mùa, đẩy lùi bệnh bại liệt, uốn ván, ho gà, và cứu sống hàng trăm triệu sinh mạng mỗi năm. Vaccine thế hệ cũ đã đặt nền móng đầu tiên cho khái niệm "miễn dịch cộng đồng".
Tuy nhiên, do chỉ biết giữ nguyên toàn bộ cấu trúc của vi sinh, cho nên có thể thành phần kháng nguyên mong đợi chưa chắc có đủ hàm lượng, còn thành phần không mong đợi (thành phần không cần thiết cho việc tạo miễn dịch) lại không loại trừ hết được. Do đó vaccine thế hệ cũ dễ gây ra các phản ứng viêm toàn thân, sốt, sưng đau, hoặc hiếm hơn là phản ứng phản vệ.
Thêm vào đó việc nuôi cấy mầm bệnh trong môi trường sinh học (như trứng gà hay tế bào nuôi cấy) đòi hỏi quy trình cực kỳ nghiêm ngặt, phức tạp và thường mất từ 5 đến 10 năm để cho ra đời một loại vaccine mới. Đồng thời trước các tác nhân đột biến liên tục như cúm hay các đại dịch mới nổi, vaccine truyền thống không thể bắt kịp tốc độ thay đổi của mầm bệnh.
2. Vaccine thế hệ mới chế tạo hiện đại, tác động trúng đích, tối ưu hiệu quả bảo vệ và an toàn
Khi bản đồ gene của các loài vi sinh vật được giải mã và công nghệ sinh học phân tử đạt tới độ chín, đó chính là kỷ nguyên của các loại vaccine được "thiết kế theo yêu cầu". Thay vì đưa nguyên toàn bộ cấu trúc mầm bệnh vào cơ thể như trước đây, các nhà khoa học hiện nay chỉ trích xuất đúng phần "mật mã" hoặc phân tử protein đặc hiệu nhất – nơi kích thích hệ miễn dịch mạnh mẽ nhất – để chế tạo vaccine (như vaccine mRNA, vaccine vector, vaccine tiểu đơn vị, vaccine tái tổ hợp).
Ví như vaccine công nghệ như mRNA thay vì đưa virus vào cơ thể, người ta chỉ đưa "bản thiết kế di truyền mRNA" để cơ thể tự sản xuất protein kháng nguyên. Nhờ vậy, vaccine phát triển ra hoàn toàn trúng với tác nhân đang lưu hành và có thể chỉnh sửa kịp thời kể cả cả khi tác nhân có biến đổi. Đối với các vaccine tái tổ hợp, vaccine tiểu đơn vị hàm lượng kháng nguyên, chất mang được cân đo chính xác vừa đủ để kích thích miễn dịch tối đa.
Do đặc tính tác động trúng đích vaccine thế hệ mới không chỉ kích thích cơ thể tạo ra kháng thể (miễn dịch dịch thể) mà còn kích hoạt mạnh mẽ các tế bào lympho T tạo ra trí nhớ miễn dịch thông qua miễn dịch qua trung gian tế bào. Khả năng bảo vệ nhờ đó sâu hơn và bền vững hơn.
Đặc biệt, tốc độ phát triển vaccine được rút ngắn. Trong thành phần vaccine thế hệ mới các cấu trúc không cần thiết, các yếu tố không có chức năng sinh miễn dịch hay cản trở sinh miễn dịch đều được loại bỏ tối đa. Vì vậy không còn bất kỳ nguy cơ gây bệnh nào từ vaccine. Các phản ứng không mong muốn cũng được giảm xuống mức thấp nhất.
3. Sinh phẩm dự phòng hiện đại - "Lực lượng" giải quyết các vấn đề cấp bách, tối ưu hóa hiệu quả phòng bệnh
Vaccine công nghệ mới và sinh phẩm dự phòng hiện đại là những chìa khóa đa năng để bảo vệ giống nòi và kiến tạo một tương lai nơi con người chủ động làm chủ sức khỏe trước mọi mô hình bệnh tật. Ảnh minh hoạ.
Sau khi được đưa vào cơ thể, vaccine nào cũng cần một khoảng thời gian để kích hoạt hệ miễn dịch (khoảng 2 tuần để bắt đầu có kháng thể và khoảng 4 tuần để kháng thể đạt nồng độ tối đa). Hơn thế nữa, đối với những nhóm đối tượng yếu thế như trẻ sơ sinh có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, người già, bệnh nhân ung thư hoặc người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, cơ thể họ gần như không thể tự sản xuất đủ kháng thể dù có được sử dụng vaccine.
Trẻ sơ sinh sinh ra từ người mẹ chưa hề có miễn dịch với bệnh truyền nhiễm nào đó. Kết quả là em bé không hề có kháng thể thụ động được mẹ truyền sang qua nhau thai để có thể chống lại các tác nhân gây bệnh truyền nhiễm trong những ngày tháng đầu đời. Cùng với đó vẫn còn nhiều bệnh truyền nhiễm, kể cả bệnh truyền nhiễm thường gặp vẫn chưa có vaccine dự phòng.
Trong những trường hợp này cơ thể cực kỳ dễ dàng bị vi sinh vật gây bệnh tấn công. Thực tế như vậy đòi hỏi phải có "lực lượng" đủ mạnh giải quyết "khoảng trống miễn dịch" như đã đề cập để tối ưu hóa hiệu quả phòng bệnh. Đấy chính là lý do các sinh phẩm dự phòng hiện đại như kháng thể đơn dòng ra đời. Kháng thể đơn dòng là sản phẩm nhân tạo được chế tạo theo "khuôn mẫu thiết kế" của kháng thể do con người tạo ra.
Trong những năm gần đây việc chế tạo kháng thể đơn dòng thế hệ mới đã khắc phục những hạn chế của thế hệ cũ như có cấu trúc hoàn toàn như kháng thể của người. Thậm chí, bằng công nghệ sinh học phân tử một số vị trí acid amin trong chuỗi polypeptide được thay thế (như công nghệ YTE trong sản xuất kháng thể đơn dòng dự phòng virus hợp bào hô hấp RSV) làm cho thời gian bán hủy kéo dài tới cả năm.
Khác với cơ chế tác dụng của vaccine, ngay sau khi đi vào cơ thể, các kháng thể đơn dòng lập tức nhận diện, gắn kết và trung hòa mầm bệnh mà không cần chờ đợi hệ miễn dịch của cơ thể phản ứng.
4. Vaccine thế hệ mới và sinh phẩm dự phòng hiện đại đưa phòng bệnh vượt ra ngoài ranh giới bệnh truyền nhiễm
Tầm nhìn của vaccine và sinh phẩm dự phòng không còn bó hẹp trong việc chống lại tác nhân vi sinh vật gây bệnh truyền nhiễm. Y học phòng bệnh đang đứng trước thềm một kỷ nguyên y học hoàn toàn mới: dự phòng bệnh không lây nhiễm và ung thư.
Thay vì chỉ phòng ngừa các ung thư có liên quan đến virus (như vaccine HPV phòng ung thư cổ tử cung, vaccine HBV phòng ung thư gan), các vaccine mRNA thế hệ mới đang được thử nghiệm lâm sàng để trở thành vaccine điều trị và phòng ngừa tái phát ung thư. Bằng cách lấy mẫu sinh thiết khối u của chính bệnh nhân, giải trình tự gene và thiết kế một loại vaccine mRNA dành riêng cho người đó, hệ miễn dịch sẽ được "huấn luyện" để săn lùng và tiêu diệt tận gốc các tế bào ác tính ngay khi chúng vừa nhen nhóm xuất hiện. Các thử nghiệm tiến bộ trên ung thư hắc tố (melanoma) hay ung thư phổi đang cho thấy những tín hiệu vô cùng khả quan.
Trong tương lai không xa, công nghệ vaccine và sinh phẩm dự phòng sẽ hướng tới việc ngăn chặn các bệnh lý thời đại như vaccine hạ cholesterol giúp dự phòng xơ vữa động mạch và đột quỵ, sinh phẩm dự phòng ngăn chặn các mảng bám amyloid trong não để phòng ngừa bệnh Alzheimer, vaccine điều hòa miễn dịch để triệt tiêu các bệnh tự miễn và dị ứng mạn tính.
Rõ ràng với nền tảng hiện có và triển vọng có thể nhìn thấy được, vaccine công nghệ mới và sinh phẩm dự phòng hiện đại là những chìa khóa đa năng để bảo vệ giống nòi và kiến tạo một tương lai nơi con người chủ động làm chủ sức khỏe trước mọi mô hình bệnh tật.
Việt Nam có Nguy cơ cao xâm nhập bại liệt hoang dại, khẩn trương tiêm vaccine cho trẻ