Dư địa lớn cho Việt Nam thúc đẩy chuyển đổi xanh
Mua sắm công xanh là quá trình các cơ quan, tổ chức thuộc khu vực công (như chính phủ, cơ quan nhà nước, tổ chức công) ưu tiên lựa chọn và mua sắm các sản phẩm, dịch vụ hoặc công trình đáp ứng các tiêu chí về môi trường, nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, thúc đẩy phát triển bền vững và khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng các giải pháp thân thiện với môi trường.
Theo đánh giá của Chương trình Phát triển Liên Hợp quốc (UNDP) và Ủy ban Châu Âu, mua sắm công xanh là một quá trình mà ở đó các tổ chức chính quyền từ Trung ương đến địa phương mua sắm hàng hóa, dịch vụ và xây dựng công trình xem xét tới giảm thiểu các tác động môi trường, đặc biệt là giảm khí nhà kính, giảm và sử dụng năng lượng hiệu quả trong suốt vòng đời của chúng khi so sánh với hàng hoá, dịch vụ và các công trình với chức năng chính tương tự nhưng không được mua sắm.
Mua sắm công xanh là nền tảng của tương lai bền vững.
Theo TS. Hồ Công Hoà - Phó Trưởng ban Nghiên cứu các vấn đề xã hội, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), mua sắm công xanh là hoạt động mua sắm công có điều kiện, khi lồng ghép các yếu tố môi trường vào trong toàn bộ quá trình mua sắm công, từ khâu lập kế hoạch, lựa chọn dự án, lựa chọn nhà thầu đến triển khai, giám sát và đánh giá.
Mua sắm công xanh/tuần hoàn là chiến lược lâu dài, nơi mỗi quyết định đều mang trong mình tiềm năng tối đa hóa giá trị của từng đồng tiền, đồng thời tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên. Nó là chìa khóa mở ra cánh cửa của một tương lai xanh, góp phần vào cuộc chiến không ngừng nghỉ chống lại biến đổi khí hậu, bảo vệ những hệ sinh thái đa dạng và phong phú mà chúng ta đang ngày càng dễ dàng đánh mất. Cùng với đó, nó là động lực thúc đẩy sự sáng tạo, khuyến khích đổi mới và sáng kiến trong các lĩnh vực sản xuất, tiêu dùng. Hơn cả thế, mua sắm công xanh là cơ hội để tạo ra một lực lượng lao động hùng mạnh, với những kỹ năng tiên tiến, đồng hành trong hành trình xây dựng nền kinh tế tuần hoàn, bền vững cho hôm nay và mai sau.
Đối với Việt Nam, yêu cầu phát triển nhanh đi đôi với bảo vệ môi trường đang đặt ra ngày càng cấp thiết. Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng đã mang lại nhiều thành tựu về tăng trưởng kinh tế, nhưng đồng thời cũng kéo theo những sức ép lớn về môi trường, tài nguyên và khí hậu.
Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan, nước biển dâng, xâm nhập mặn và ô nhiễm môi trường đang tạo ra những thách thức ngày càng lớn đối với mục tiêu phát triển bền vững. Trong khi đó, nhiều nghiên cứu cho thấy ô nhiễm không khí gây thiệt hại kinh tế tương đương khoảng 5-7% GDP mỗi năm và ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe cộng đồng.
Bên cạnh đó, Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 tại Hội nghị COP26. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó mua sắm công xanh được xem là một công cụ chính sách có khả năng tạo tác động lan tỏa lớn.
Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, với quy mô chi tiêu công chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng chi ngân sách nhà nước, việc các cơ quan nhà nước ưu tiên lựa chọn các sản phẩm, dịch vụ thân thiện với môi trường sẽ tạo ra lực cầu lớn đối với thị trường xanh. Điều này không chỉ khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm theo hướng tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải mà còn góp phần thúc đẩy sự hình thành và phát triển của các ngành công nghiệp xanh trong nước.
Những năm gần đây, nhận thức về vai trò của mua sắm công xanh tại Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực. Việc thúc đẩy các tiêu chí môi trường trong hoạt động đấu thầu và mua sắm công không chỉ thể hiện trách nhiệm của Nhà nước đối với công tác bảo vệ môi trường mà còn là bước đi quan trọng nhằm hiện thực hóa Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, các cam kết quốc tế về khí hậu và mục tiêu phát triển bền vững.
Mua sắm công xanh đặt nền tảng cho phát triển bền vững
Thay vì chỉ chú trọng giá rẻ, mua sắm công xanh đặt tiêu chí "xanh" lên hàng đầu: Tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, có nguồn gốc bền vững, dễ tái chế. Từ việc mua thiết bị văn phòng, xây dựng công trình, đến lựa chọn phương tiện di chuyển… tất cả đều hướng tới mục tiêu chung – bảo vệ môi trường, tiết kiệm chi phí dài hạn và góp phần thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Thực tế, nhiều địa phương đã sớm áp dụng mua sắm công xanh. Ở thành phố Huế, các cơ quan hành chính ưu tiên mua điều hòa, đèn LED đạt Nhãn năng lượng 5 sao. Tại tỉnh Phú Thọ, tiêu chí xanh được đưa vào các gói thầu nông nghiệp, như hệ thống tưới tiết kiệm cho cây chè. Còn ở tỉnh Tuyên Quang, xe điện đã xuất hiện tại khu du lịch sinh thái Na Hang, góp phần giảm khí thải và thu hút khách tham quan.
Trong Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050, Việt Nam đặt mục tiêu năm 2035, tỷ lệ mua sắm công xanh trong tổng mua sắm công đạt ít nhất 35%; Ít nhất 10 đô thị phê duyệt và thực hiện Đề án tổng thể về phát triển đô thị tăng trưởng xanh theo hướng đô thị thông minh bền vững.
Đặc biệt, Điều 142 Luật Bảo vệ môi trường 2020 nêu rõ trách nhiệm của Bộ, cơ quan ngang Bộ, UBND cấp tỉnh cần lồng ghép kinh tế tuần hoàn ngay từ giai đoạn xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chương trình, đề án phát triển; quản lý, tái sử dụng, tái chế chất thải. Các nhiệm vụ chủ yếu của Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021 - 2030 cũng nhấn mạnh tầm quan trọng và các chính sách thúc đẩy mua sắm công xanh. Hay tại Luật Đấu thầu cũng có những quy định về mua sắm bền vững và đưa ra các ưu đãi trong lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư.
Nhiều chương trình đào tạo, hội thảo và các sáng kiến quốc tế được tổ chức đã giúp nâng cao nhận thức và năng lực của các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp trong việc áp dụng mua sắm công xanh.
Một trong những ví dụ điển hình trong phát triển mua sắm xanh tại Việt Nam là các dự án xe buýt điện tại Hà Nội và TP.HCM, giúp giảm ô nhiễm không khí và tiết kiệm năng lượng. Những sản phẩm điện tử, thiết bị văn phòng tiết kiệm năng lượng cũng đang dần được ưu tiên trong các cơ quan công quyền.
Trong hành trình hướng tới một nền kinh tế xanh, phát thải thấp và phát triển bền vững, mua sắm công xanh không đơn thuần là hoạt động mua sắm của các cơ quan nhà nước mà còn là công cụ dẫn dắt thị trường, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo động lực cho quá trình chuyển đổi xanh của toàn bộ nền kinh tế. Đây được xem là một trong những mắt xích quan trọng giúp Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.
Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã xác định rõ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là một trong những đột phá chiến lược, đóng vai trò động lực chủ đạo cho tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Đây là cơ sở nền tảng để Việt Nam hoàn thiện thể chế, xây dựng các cơ chế ưu đãi và thúc đẩy sự liên kết hiệu quả giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện/trường, các tổ chức tài chính và cộng đồng.
Để hiện thực hóa các mục tiêu của Nghị quyết, đồng thời thúc đẩy làn sóng khởi nghiệp sáng tạo xanh, Việt Nam cần cải thiện đồng bộ các chính sách liên quan đến: đấu thầu và mua sắm công xanh; khuyến khích doanh nghiệp liên kết, hình thành chuỗi giá trị xanh; xây dựng và vận hành hiệu quả các quỹ đầu tư bền vững; đặc biệt là nâng cao nhận thức cộng đồng, từ người dân đến các nhà hoạch định chính sách. Khởi nghiệp sáng tạo bền vững chính là chìa khóa để Việt Nam khai mở tiềm năng nội tại, vươn lên mạnh mẽ trong nền kinh tế tri thức toàn cầu và thực hiện thành công mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.
