Với nhiều người, ngày mới chỉ thực sự bắt đầu khi nhâm nhi một ly cà phê phin đậm đặc hoặc vội vã cầm theo cốc cà phê sữa đá trên đường đi làm.
Thói quen tưởng chừng vô hại này mới đây được trang tin Health.com đặt lên bàn cân dưới góc độ tim mạch, với băn khoăn rằng việc nạp cà phê trước khi uống nước lọc lúc vừa ngủ dậy liệu có khiến huyết áp tăng vọt.
Theo phân tích từ bài viết trên, một ly cà phê vào sáng sớm có thể tác động đến huyết áp thông qua 3 cơ chế chính gồm tình trạng mất nước, cảm giác xót ruột gây căng thẳng thần kinh và đặc tính làm tăng huyết áp tạm thời vốn có của caffeine.

Uống cà phê trước khi uống nước vào buổi sáng khiến huyết áp nhích lên hay không vẫn là câu hỏi mà giới khoa học để ngỏ. Ảnh minh họa: Madeblue
Tuy nhiên, chính tác giả bài viết cũng thẳng thắn thừa nhận giới y khoa gần như chưa có công trình nào khảo sát độc lập việc uống cà phê trước nước vào buổi sáng. Các nhận định đưa ra chủ yếu dựa trên sự suy luận từ những đặc tính chung của thức uống này, do đó cần đối chiếu với các nghiên cứu y khoa gốc để đánh giá tính xác thực.
Trước hay sau chưa hẳn là mấu chốt?
Lập luận đầu tiên xoay quanh đặc tính lợi tiểu nhẹ của caffeine. Thực tế, dữ liệu khoa học cho thấy phản ứng này phụ thuộc rất lớn vào liều lượng nạp vào và thói quen của từng người.
Một nghiên cứu được công bố năm 2014 trên tạp chí PLOS One, trong đó theo dõi 50 nam giới uống cà phê hằng ngày, chỉ ra rằng lượng cà phê vừa phải không hề làm thay đổi chỉ số giữ nước của cơ thể so với việc uống nước lọc. Hiệu ứng lợi tiểu chỉ thực sự kích hoạt khi lượng caffeine chạm ngưỡng từ 500 mg trở lên.
Tương tự, một khảo sát nhỏ năm 2017 cũng ghi nhận cốc cà phê chứa khoảng 537 mg caffeine mới làm tăng lượng nước tiểu, còn mức 269 mg thì không tạo ra khác biệt. Điều này đồng nghĩa với việc nếu duy trì thói quen uống điều độ, 1 ly cà phê sáng rất khó gây mất nước đáng kể, nhất là khi thành phần chủ yếu của nó vẫn là nước.
Ngay cả khi cơ thể rơi vào trạng thái thiếu nước, phản ứng của huyết áp cũng diễn ra phức tạp hơn nhiều. Theo hệ thống y tế Cleveland Clinic, thiếu nước làm giảm thể tích máu khiến huyết áp có xu hướng tụt xuống trước, sau đó cơ thể mới tiết hormone vasopressin gây co mạch để bù trừ làm huyết áp tăng vọt.
Một bài tổng quan trên tạp chí Nutrients cũng nhận định, thiếu nước cấp tính làm suy giảm khả năng điều hòa của mạch máu, nhưng chưa rõ việc uống ít nước kéo dài tác động ra sao đến nguy cơ tim mạch. Vì vậy, cách lý giải đơn giản rằng cà phê làm máu đặc lại khiến tim phải bơm vất vả hơn chỉ phản ánh một góc nhỏ của vấn đề và hoàn toàn thiếu dữ liệu trực tiếp.

Nếu duy trì thói quen uống điều độ, 1 ly cà phê sáng rất khó gây mất nước đáng kể, nhất là khi thành phần chủ yếu của nó vẫn là nước. Ảnh minh họa: Ps_ Studio21/Vecteezy
Đáng chú ý hơn, ngay cả việc uống nước lọc cũng có thể khiến huyết áp nhích nhẹ. Một phân tích gộp trên tạp chí của Hiệp hội Tim mạch Mỹ (AHA) năm 2023 cho thấy, uống nhanh từ 350 đến 500 ml nước làm huyết áp tâm thu của người khỏe mạnh tăng trung bình khoảng 2,3 mmHg, thậm chí cao hơn ở một số nhóm bệnh nhân đặc thù.
Nhờ đặc tính này, các chuyên gia gợi ý uống nước ngay khi thức dậy lại hữu ích cho người hay bị tụt huyết áp tư thế đứng. Rõ ràng, câu chuyện uống nước trước hay sau cà phê không thể phân định rạch ròi theo kiểu nước hoàn toàn vô hại còn cà phê thì không.
Nhiều vấn đề còn mơ hồ
Sang đến giả thuyết thứ hai về việc cà phê gây khó chịu dạ dày dẫn tới căng thẳng và làm tăng huyết áp, các bằng chứng hiện tại vẫn còn bỏ ngỏ. Đúng là cà phê kích thích dạ dày tiết thêm axit và ngay cả loại đã khử caffeine cũng tạo ra phản ứng tương tự, chứng tỏ thủ phạm không chỉ nằm ở chất kích thích này.
Dẫu vậy, mối liên hệ giữa cà phê với bệnh trào ngược dạ dày thực quản vẫn chưa ngã ngũ, khi các phân tích gộp qua từng năm đưa ra nhiều kết quả trái chiều về tỷ lệ mắc bệnh lẫn tốc độ làm rỗng dạ dày.
Trong y văn, sự tác động qua lại giữa rối loạn tiêu hóa và tâm lý lo âu thường chỉ ghi nhận rõ ở người mắc hội chứng ruột kích thích hoặc khó tiêu chức năng, chứ chưa có nghiên cứu nào chứng minh cơn xót ruột do cà phê làm biến động huyết áp.
Ngay cả với thói quen uống cà phê lúc bụng đói, dù caffeine có thể hấp thu nhanh hơn khiến cơ thể tỉnh táo sớm hơn, bằng chứng về tác hại lâu dài của nó vẫn rất mờ nhạt.

Mối liên hệ giữa cà phê với bệnh trào ngược dạ dày thực quản vẫn chưa ngã ngũ. Hình minh họa: Adobe Stock
Điểm có cơ sở khoa học vững chắc nhất lại nằm ở khả năng làm tăng huyết áp tạm thời của cà phê, bất kể người dùng đã uống nước trước đó hay chưa.
Phân tích gộp năm 2011 trên tạp chí American Journal of Clinical Nutrition ở nhóm người tăng huyết áp cho thấy, lượng caffeine từ 200 đến 300 mg làm huyết áp tâm thu tăng trung bình 8,1 mmHg và tâm trương tăng 5,7 mmHg, kéo dài suốt ít nhất 3 giờ.
Một công trình khác trên tạp chí Circulation năm 2002 cũng phát hiện cà phê đẩy huyết áp lên cao ở người ít uống nhưng hầu như vô tác dụng với người uống quen, ngay cả cà phê khử caffeine cũng gây phản ứng tương tự ở nhóm mới uống.
Kết quả một nghiên cứu tại Nhật Bản cũng đồng thuận rằng, chỉ một tách cà phê đủ làm huyết áp nhích lên ở người hiếm khi dùng thức uống này. Như vậy, người không quen uống cà phê và người sẵn có bệnh nền tăng huyết áp mới là hai nhóm cần dè chừng nhất.
Điều quan trọng nằm ở liều lượng
Xét về dài hạn, bức tranh sức khỏe lại bớt phần đáng ngại hơn. Các phân tích tổng hợp năm 2005 và 2012 đều chỉ ra tác động lâu dài của cà phê lên huyết áp là rất nhỏ, chỉ làm tăng huyết áp tâm thu trung bình khoảng 1,2 mmHg và chưa đủ cơ sở để khuyến cáo kiêng cữ tuyệt đối.
Dù trang Health.com có dẫn thêm một khảo sát năm 2021 tại Ba Lan trên 205 người từ 60 tuổi trở lên cho thấy nhóm uống cà phê mỗi ngày có huyết áp tâm thu tăng 8,63 mmHg sau 2 năm, nhưng đây chỉ là nghiên cứu quan sát, không đo lường liều lượng cụ thể và có tới một nửa số người tham gia ban đầu bỏ cuộc giữa chừng nên chưa thể kết luận cà phê là nguyên nhân trực tiếp.

Các phân tích tổng hợp năm 2005 và 2012 đều chỉ ra tác động lâu dài của cà phê lên huyết áp là rất nhỏ. Ảnh minh họa: Manuel Caffe
Dù y học chưa bắt buộc phải thay đổi thứ tự đồ uống buổi sáng, việc nhấp một cốc nước lọc trước khi pha cà phê vẫn là thói quen lành mạnh, ít tốn kém và dễ duy trì. Mỗi người có thể đặt sẵn một bình nước bên cạnh giường, ưu tiên nước ấm nếu thích cảm giác dễ chịu hoặc lót dạ nhẹ bằng một bát súp loãng, ly sinh tố rau củ trước khi thưởng thức cà phê.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng tác dụng kích thích nhu động ruột của nước ấm mới chỉ được kiểm chứng chủ yếu trên bệnh nhân sau phẫu thuật, nên chưa thể xem là quy chuẩn chung cho tất cả mọi người.
Về ngưỡng an toàn, Cơ quan Quản lý Thực phẩm & Dược phẩm Mỹ (FDA) khuyến nghị người trưởng thành khỏe mạnh không nên nạp quá 400 mg caffeine/ngày, tương đương khoảng 3-4 tách cà phê tiêu chuẩn. Những người cơ địa nhạy cảm với caffeine, đang điều trị tăng huyết áp hoặc hay bị trào ngược dạ dày nên tham khảo ý kiến bác sĩ để điều chỉnh liều lượng phù hợp.
Tóm lại, yếu tố quyết định sự ổn định của huyết áp sau ly cà phê sáng không nằm ở việc uống nước trước hay sau, mà phụ thuộc vào liều lượng nạp vào, sự thích nghi của cơ thể và nền tảng sức khỏe tim mạch của mỗi người.