Từ cuối hè sang đầu thu hoặc từ thu sang đông, nhiều người gặp tình trạng táo bón do thời tiết thay đổi, không khí hanh khô, chế độ ăn uống và sinh hoạt bị xáo trộn.
Theo y học cổ truyền, táo bón không chỉ liên quan đến chức năng của đại tràng mà còn phản ánh sự mất cân bằng của tạng phủ, khí huyết và tân dịch (các dịch thể tự nhiên của cơ thể). Điều trị cần dựa vào từng thể bệnh, kết hợp điều chỉnh ăn uống, sinh hoạt và dưỡng sinh.
ThS.BS. Nguyễn Đình Thục - Phó Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam.
1. Vì sao giao mùa dễ gây táo bón?
Theo ThS.BS. Nguyễn Đình Thục, Phó Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam, y học cổ truyền gọi táo bón là "tiện bí" hay "đại tiện bí kết". Đây là tình trạng đại tiện khó, số lần đi ngoài giảm, phân khô cứng, đại tiện lâu, phải rặn nhiều.
Vào thời điểm giao mùa, đặc biệt khi chuyển sang tiết trời hanh khô, "táo tà" (yếu tố gây bệnh mang tính khô) dễ xâm nhập cơ thể, làm hao tổn tân dịch. Khi tân dịch không đủ để làm nhuận tràng, phân trở nên khô cứng, khó đào thải.
Ngoài yếu tố thời tiết, nhiều thói quen ăn uống thường gặp trong giai đoạn giao mùa cũng làm tăng nguy cơ táo bón như:
- Uống không đủ nước do thời tiết mát hơn nên ít cảm thấy khát.
- Ăn rau xanh, trái cây ít hơn.
- Tăng sử dụng thực phẩm nhiều đạm, đồ cay nóng.
- Vận động giảm.
- Căng thẳng, mất ngủ, thay đổi nhịp sinh hoạt.
Theo y học cổ truyền, chức năng đại tiện còn liên quan mật thiết với các tạng phủ: Phế, Đại tràng, Tỳ, Vị, Can và Thận. Khi các tạng phủ hoạt động mất điều hòa sẽ ảnh hưởng đến sự vận hành của khí cơ, sự phân bố tân dịch và chức năng truyền tống của đại tràng, từ đó gây táo bón hoặc do thói quen, chế độ ăn không hợp lý, ăn uống nhiều đồ cay nóng hàng ngày, gây táo bón.
2. Các thể bệnh táo bón
Y học cổ truyền không điều trị táo bón theo một công thức chung mà phân thành nhiều thể bệnh.
2.1. Thể nhiệt táo
Đây là thể bệnh khá phổ biến khi thời tiết hanh khô hoặc người bệnh ăn uống nhiều đồ cay nóng, hoặc cơ địa nhiệt. Biểu hiện thường là phân khô cứng như phân dê; đại tiện khó, phân ra ít và từng cục nhỏ; miệng khô, khát nước; hơi thở hôi; nước tiểu vàng; có thể kèm cảm giác nóng trong người.
Nguyên tắc điều trị là thanh nhiệt, nhuận táo, sinh tân, thông tiện.
Người bệnh nên tăng các thực phẩm có tác dụng thanh nhiệt, nhuận tràng như lê, thanh long, mồng tơi, rau đay, khoai lang, vừng đen, hạt chia, yến mạch, bột sắn dây.
Các thực phẩm có tác dụng nhuận tràng, giúp giảm tình trạng táo bón. Ảnh: AI.
2.2. Thể khí trệ
Thường gặp ở người căng thẳng kéo dài, ít vận động hoặc làm việc áp lực với các biểu hiện như muốn đi ngoài nhưng khó đi, bụng đầy chướng, đau tức vùng hạ sườn hoặc bụng, sau khi đi ngoài cảm giác dễ chịu hơn.
Nguyên tắc điều trị là hành khí, hoạt huyết, điều hòa khí cơ, thông tiện.
Nên dùng các loại củ quả có tính hơi ấm, giàu chất xơ để hỗ trợ hành khí, kiện tỳ, tiêu thực, như đu đủ, cháo hoài sơn, cam, quýt, bưởi, chuối chín, lê giàu chất xơ...
Người bệnh nên vận động nhẹ mỗi ngày, tập thở, xoa bụng theo chiều kim đồng hồ và hạn chế nhịn đại tiện.
2.3. Thể khí huyết lưỡng hư
Hay gặp ở người cao tuổi, phụ nữ sau sinh hoặc người mắc bệnh mạn tính. Các triệu chứng thường là: Đại tiện khó nhưng không quá khô, phải rặn nhiều, mệt mỏi, sắc mặt nhợt, ăn uống kém.
Nguyên tắc điều trị là bổ khí, dưỡng huyết, nhuận tràng.
Chế độ ăn nên tăng các món cháo bổ dưỡng, cháo sâm bố chính, hạt sen, táo đỏ, mè đen, đậu đen, sắn dây, rau xanh và trái cây giàu chất xơ.
2.4. Thể âm hư, tân dịch thiếu
Thường gặp ở người cao tuổi, can thận âm hư hoặc người mắc bệnh kéo dài. với các biểu hiện như phân khô cứng; miệng họng khô; da khô; lòng bàn tay, bàn chân nóng, tiểu ít, vàng, lưỡi đỏ, có thể mất ngủ.
Nguyên tắc điều trị là dưỡng âm, sinh tân, nhuận táo.
Các thực phẩm, hoa quả có tính mát, vị ngọt giúp sinh tân dịch, dưỡng âm và nhuận táo phù hợp, gồm lê, thanh long, táo, mộc nhĩ trắng, hạt sen, bách hợp, mạch môn, vừng đen, kỷ tử, mật ong (nếu không có chống chỉ định).
3. Dưỡng sinh giúp phòng táo bón khi giao mùa
Theo ThS.BS. Nguyễn Đình Thục, phần lớn trường hợp táo bón mức độ nhẹ có thể cải thiện khi điều chỉnh lối sống, nên:
- Uống khoảng 1,5-2 lít nước mỗi ngày hoặc nhiều hơn tùy nhu cầu cơ thể.
- Ăn đủ 400-500 g rau và trái cây mỗi ngày.
- Ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, khoai, đậu, rau củ quả nhiều chất xơ.
- Không nhịn đại tiện.
- Hình thành thói quen đi vệ sinh vào một khung giờ cố định.
- Tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày để tăng nhu động ruột.
- Ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya.
- Giữ tinh thần thư thái vì căng thẳng kéo dài có thể làm rối loạn chức năng tiêu hóa, gây táo bón.
Ngoài ra, người bệnh có thể xoa bụng mỗi sáng và tối theo chiều kim đồng hồ khoảng 5-10 phút để hỗ trợ kích thích nhu động ruột. Một số phương pháp y học cổ truyền như xoa bóp, bấm huyệt hoặc châm cứu cũng có thể hỗ trợ cải thiện táo bón khi được thực hiện bởi nhân viên y tế có chuyên môn.
Mặc dù táo bón là tình trạng thường gặp và đa số lành tính nhưng người bệnh không nên chủ quan nếu xuất hiện các dấu hiệu táo bón kéo dài hoặc không cải thiện dù đã thay đổi chế độ ăn và sinh hoạt; có máu trong phân; sụt cân không rõ nguyên nhân; đau bụng dữ dội; thiếu máu; táo bón mới xuất hiện ở người lớn tuổi mà chưa rõ nguyên nhân. Đây có thể là biểu hiện của các bệnh lý tiêu hóa cần được thăm khám và điều trị sớm.
