Thiên tai phức tạp, nhiều thách thức trong ứng phó
Chiều ngày 16/11, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo "Công nghệ mới ứng dụng trong dự báo, cảnh báo và phòng, chống thiên tai" được tổ chức nhằm chia sẻ các nghiên cứu, mô hình thí điểm và giải pháp đổi mới sáng tạo, góp phần nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm và quản lý rủi ro thiên tai tại Việt Nam.
Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, trong công tác phòng, chống thiên tai, giai đoạn "phòng" giữ vai trò quyết định, và cốt lõi của phòng ngừa chính là dự báo chuẩn xác. Từ thực tiễn điều hành ứng phó thiên tai cũng như qua đánh giá các mô hình chuyển đổi số thí điểm tại địa phương, Thứ trưởng chỉ ra, việc xây dựng các nền tảng công nghệ hiện nay cần tránh "tham vọng làm tất cả" hay đặt gánh nặng nhập liệu thủ công hằng ngày lên cán bộ cấp xã, vốn không khả thi trong bối cảnh tinh gọn bộ máy theo mô hình chính quyền hai cấp.
Thay vì tạo ra thêm các phần mềm rời rạc, ông Nguyễn Hoàng Hiệp yêu cầu các đơn vị phải tích hợp dữ liệu từ các nguồn sẵn có như cơ sở dữ liệu đất đai, ảnh vệ tinh, thiết bị bay không người lái, ứng dụng AI và thúc đẩy hợp tác đặt hàng doanh nghiệp công nghệ để chuyển mạnh từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động. Các bản tin cảnh báo phải đến tay người dân sớm nhất và giúp họ ra quyết định ứng phó các tình huống cụ thể.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp phát biểu khai mạc Hội thảo. Ảnh: PV
Hội thảo diễn ra trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tính bất thường, cực đoan và khó dự báo của các hiện tượng thiên tai, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác quan trắc, dự báo và cảnh báo sớm. Thực tiễn thiên tai trong hai năm 2024–2025 cho thấy những thách thức ngày càng lớn. Năm 2024, bão số 3 (Yagi) là cơn bão mạnh nhất đổ bộ vào Bắc Bộ trong nhiều thập kỷ, gây mưa lớn, lũ quét và sạt lở đất nghiêm trọng tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Năm 2025, cả nước chịu ảnh hưởng của 15 cơn bão và 6 áp thấp nhiệt đới; lũ vượt mức lịch sử trên 18 tuyến sông ở Bắc Bộ và Trung Bộ, gây thiệt hại kinh tế gần 100.000 tỷ đồng.
Trước yêu cầu đó, việc nghiên cứu, ứng dụng các công nghệ tiên tiến, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), viễn thám và các mô hình dự báo số, có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo và hỗ trợ công tác chỉ đạo, điều hành phòng, chống thiên tai.
Phát biểu tại Hội thảo, ông Cao Đức Phát, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Hội đồng quản lý Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai nhận định công tác phòng, chống và ứng phó với thiên tai, biến đổi khí hậu cần tiếp tục được đổi mới theo hướng chủ động, hiện đại và sát với thực tiễn. Trong đó, cần nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo và truyền tin thiên tai đến người dân; từng bước chuyển từ cảnh báo hiện tượng sang cảnh báo dựa trên tác động cụ thể, chi tiết đến từng địa phương, khu vực, cấp xã, thậm chí xác định rõ các tuyến đường cần cấm lưu thông và những khu vực cần tổ chức sơ tán.

Ông Cao Đức Phát, nguyên Uỷ viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Hội đồng quản lý Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: PV
Từ góc độ cơ quan dự báo, ông Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia (Cục Khí tượng Thủy văn) chia sẻ, bản thân một bản tin dự báo tác động chưa thể tự động xác định được thời điểm ứng phó, mà cần có cơ sở khoa học rõ ràng để trả lời câu hỏi: Khi nào cần hành động, dựa theo tín hiệu, điều kiện thời gian và thẩm quyền nào.
Để giải quyết khoảng trống này, Cục Khí tượng Thủy văn đề xuất khung kiến trúc ba tầng gồm: ngưỡng hiểm họa, ngưỡng tác động và ngưỡng kích hoạt. Quy trình vận hành được xây dựng trên 5 lớp dữ liệu (hiểm họa, phơi bày, năng lực ứng phó, dữ liệu tác động thực tế, và quyết định/hành động). Theo ông Hiển, cùng một lượng mưa nhưng mức độ rủi ro có thể rất khác nhau, tùy thuộc vào mức độ phơi bày và năng lực ứng phó của từng địa bàn. Vì vậy, cảnh báo sớm chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi bảo đảm đủ "thời gian vàng" để xử lý thông tin, truyền tin và triển khai sơ tán, ứng phó tại hiện trường trước khi thiên tai xảy ra.
Tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong cảnh báo thiên tai
Theo thông tin được công bố tại Báo cáo quốc gia về thích ứng với biến đổi khí hậu, mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn quốc gia hiện có 2.807 trạm thuộc nhiều loại hình, bao gồm trạm khí tượng bề mặt, trạm đo mưa tự động, trạm thủy văn, trạm hải văn, radar thời tiết và các hệ thống quan trắc chuyên ngành. Các mô hình dự báo thời tiết số độ phân giải cao của Việt Nam đã có khả năng cung cấp dữ liệu dự báo chi tiết trên lưới 3 km × 3 km. Bên cạnh đó, việc tích hợp dữ liệu vệ tinh, radar thời tiết, trạm quan trắc tự động và hệ thống phát hiện sét đang góp phần nâng cao khả năng giám sát các hiện tượng thời tiết nguy hiểm theo thời gian thực.
Một số hệ thống công nghệ hiện nay đã hỗ trợ dự báo, cảnh báo các hiện tượng dông, lốc, sét và mưa đá trước khoảng 30 phút đến 3 giờ, tạo thêm thời gian để chính quyền địa phương và người dân chủ động triển khai các phương án ứng phó.

Các đại biểu tham dự hội thảo. Ảnh: PV
Tại Hội thảo, các đại biểu tập trung trao đổi về nhiều hướng ứng dụng công nghệ mới, trong đó nhấn mạnh việc sử dụng AI, Big Data và các mô hình dự báo số trong phân tích, dự báo các hiện tượng khí tượng, thủy văn và thiên tai; ứng dụng công nghệ viễn thám, ảnh vệ tinh, hệ thống thông tin địa lý (GIS) và quan trắc tự động trong giám sát diễn biến thiên tai; phát triển các hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai, nâng cao khả năng dự báo lũ, ngập lụt, lũ quét và sạt lở đất.
Các giải pháp công nghệ số trong xây dựng bản đồ rủi ro thiên tai, hệ thống hỗ trợ ra quyết định, quản lý và chia sẻ thông tin cũng được quan tâm thảo luận. Việc tăng cường kết nối dữ liệu, bảo đảm thông tin cảnh báo được truyền tải nhanh chóng, chính xác và dễ tiếp cận tới chính quyền địa phương, cộng đồng và người dân được xác định là một trong những yêu cầu quan trọng.
Thông qua các tham luận và trao đổi chuyên môn, Hội thảo là diễn đàn để các cơ quan quản lý, tổ chức khoa học và công nghệ, doanh nghiệp trong nước và quốc tế chia sẻ kinh nghiệm, nhận diện cơ hội, thách thức trong triển khai các công nghệ mới tại Việt Nam, đồng thời đề xuất giải pháp thúc đẩy nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực dự báo, cảnh báo và phòng, chống thiên tai.
Các kết quả trao đổi tại Hội thảo được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả khai thác dữ liệu, phát triển các công cụ dự báo hiện đại và từng bước hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm thiên tai theo hướng đồng bộ, liên thông, lấy người dân làm trung tâm. Qua đó, tăng cường năng lực chủ động ứng phó, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai, góp phần bảo vệ tính mạng, tài sản của Nhân dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.