Là một người trồng cà phê trên đất Điện Biên đã nhiều năm, chị Lương Thị Vương, bản Na Luông, xã Mường Ảng, tỉnh Điện Biên hiểu hơn ai hết những nhọc nhằn phía sau mỗi vụ thu hoạch. Cà phê chín trên những sườn đồi, nhưng hái được quả mới chỉ là bước đầu. Bài toán khó hơn nằm ở phía sau: đưa những bao cà phê từ vùng nguyên liệu xuống nơi tập kết bằng cách nào?

Địa hình đồi núi, nhiều khu vực dốc cao, đường đi khó khăn khiến việc vận chuyển nông sản mất nhiều công sức. Với người dân, mỗi chuyến đưa cà phê ra khỏi vùng sản xuất đều đồng nghĩa với thêm thời gian, nhân lực và chi phí.

Thế rồi một ngày, trên vùng nguyên liệu xuất hiện một phương tiện khiến nhiều người không khỏi tò mò: một chiếc UAV.

Không bánh xe, không cần đường đi, thiết bị bay vút lên không trung và thực hiện hành trình vận chuyển cà phê từ vùng nguyên liệu đến nơi sản xuất theo tuyến bay được thiết kế sẵn. Một công việc vốn phụ thuộc vào địa hình và sức người nay được thử nghiệm bằng một phương tiện bay không người lái.

"Nhìn chiếc máy bay chở cà phê bay qua vùng đồi, cảm giác rất lạ", câu chuyện về "chim sắt" bắt đầu từ chính sự khác biệt ấy.

Cả đời gắn với nương rẫy, anh Lường Văn Minh ở bản Hua Nặm, xã Mường Ảng, tỉnh Điện Biên, quá quen với mùi thuốc bảo vệ thực vật. Nhưng quen không có nghĩa là không sợ.

Mỗi lần bước lên nương để phun thuốc trừ sâu, anh lại đối mặt với một nỗi ám ảnh. Công việc tưởng như rất quen thuộc ấy khiến cơ thể anh nhiều lần phản ứng dữ dội. Hôm nào đi phun thuốc về, anh thường choáng váng, buồn nôn, đến mức không ăn nổi cơm.

Thế nhưng, giữa những triền núi nối tiếp nhau, việc phun thuốc vẫn là phần việc không thể bỏ qua. Không phun thì cây trồng có nguy cơ bị sâu bệnh, mà đã sản xuất nông nghiệp thì người nông dân vẫn phải tự mình bước vào những khu vực rộng lớn, địa hình dốc cao để làm việc.

Rồi một ngày, trên những nương rẫy ở Điện Biên, một hình ảnh hoàn toàn khác xuất hiện.

Không phải người nông dân với bình thuốc trên vai. Không phải những bước chân lần theo từng luống cây. Một chiếc UAV cất cánh, bay trên khu vực sản xuất và thực hiện công việc vốn lâu nay phụ thuộc vào sức người.

Với những người đã quen với cách làm thủ công, hình ảnh ấy đủ khiến người ta tò mò: Một thiết bị nhỏ bé trên bầu trời có thể làm thay con người đến đâu?

Ông Nguyễn Bá Anh, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Điện Biên cho biết, Điện Biên là tỉnh miền núi, biên giới, địa hình chia cắt mạnh, dân cư phân bố không tập trung, nhiều khu vực còn khó khăn về giao thông và tiếp cận dịch vụ. Đây vừa là khó khăn, nhưng đồng thời cũng là "bài toán thực tiễn" để ứng dụng công nghệ UAV.

Trong vận chuyển hàng hóa, nông sản, vật tư y tế, cứu hộ, cứu nạn, khảo sát địa hình, quản lý tài nguyên..., chi phí và thời gian vận chuyển đến những khu vực khó tiếp cận luôn là vấn đề cần giải quyết. Từ thực tiễn đó, tỉnh Điện Biên đã ban hành Quyết định số 1658/QĐ-UBND ngày 25/7/2026 Đề án thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) phát triển kinh tế tầm thấp ứng dụng phương tiện bay không người lái trên địa bàn tỉnh Điện Biên.

Tỉnh Điện Biên không coi UAV đơn thuần là một thiết bị bay, mà coi đây là một thành phần của hệ sinh thái kinh tế mới, bao gồm hạ tầng, dữ liệu, nền tảng điều hành, dịch vụ logistics, nông nghiệp, y tế, cứu hộ và các hoạt động kinh tế - xã hội khác.

Đề án thử nghiệm được triển khai trong thời gian 24 tháng, tại 9 khu vực, dự kiến thực hiện khoảng 6.000 chuyến bay thử nghiệm, phấn đấu tỷ lệ an toàn trên 99%.

Các nhóm ứng dụng trọng tâm gồm: Nông nghiệp: Giám sát mùa vụ, phun thuốc, gieo hạt, vận chuyển vật tư và nông sản sau thu hoạch. Logistics y tế và dân sinh: Vận chuyển thuốc, vật tư y tế, mẫu xét nghiệm và hàng hóa thiết yếu đến khu vực khó tiếp cận. Bản đồ số và quản lý tài nguyên: Khảo sát địa hình, xây dựng dữ liệu không gian, phục vụ quản lý đất đai, rừng, hạ tầng và phòng chống thiên tai.

Đề án được thiết kế theo nguyên tắc: Một mạng thử nghiệm thống nhất, nhiều mô hình ứng dụng và một đầu mối điều phối dữ liệu. Hệ thống gồm hạ tầng tại hiện trường như điểm cất hạ cánh, trạm sạc, điểm trung chuyển; hệ thống điều khiển, giám sát và dừng khẩn cấp; nền tảng quản lý vận hành thống nhất; cùng các lớp kết nối phục vụ quản lý nhà nước.

Thông qua thử nghiệm, hình thành bộ dữ liệu dùng chung, quy trình vận hành, cơ chế phối hợp liên ngành, bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả và các mô hình ứng dụng UAV có khả năng nhân rộng trong nông nghiệp, lâm nghiệp, y tế, logistics, bản đồ số, du lịch, tài nguyên - môi trường, phòng chống thiên tai và các lĩnh vực phù hợp nhu cầu phát triển của tỉnh.

Ông Nguyễn Bá Anh cho biết, qua thử nghiệm, tuyến vận chuyển cà phê, nông sản sau thu hoạch từ vùng nguyên liệu đến nơi sản xuất giúp thời gian giảm khoảng 20-30%, đồng thời giảm chi phí nhân công và nâng hiệu quả logistics.

Trong một mô hình thử nghiệm trên diện tích 1 ha, UAV chỉ mất khoảng 7-10 phút để phun thuốc, bón phân, trong khi một người làm thủ công có thể mất khoảng 3-4 giờ. Không chỉ rút ngắn đáng kể thời gian, việc đưa UAV vào sản xuất còn giúp giảm tác động trực tiếp của thuốc bảo vệ thực vật đối với người lao động và nâng cao độ đồng đều khi phun.

Từ chỗ chỉ biết đến công việc đồng áng bằng đôi tay, người dân Điện Biên đang bắt đầu nhìn thấy một hình ảnh khác trên nương rẫy: những công việc nặng nhọc, tốn thời gian có thể được hỗ trợ bởi công nghệ.

Sự khác biệt ấy dễ nhận thấy ngay trên chính vùng sản xuất. Công việc vốn cần nhiều thời gian và nhân lực nay được thực hiện bằng một thiết bị bay, đồng thời hạn chế việc người lao động phải trực tiếp tiếp xúc với thuốc bảo vệ thực vật.

Không cần đưa nông sản lên những phương tiện vận chuyển thông thường, cà phê sau thu hoạch được đưa lên UAV để thực hiện chuyến bay theo tuyến đã được thiết kế. Đây không chỉ là một chuyến bay thử nghiệm. Nó cho người dân thấy một cách vận chuyển hoàn toàn khác có thể xuất hiện ngay trên vùng sản xuất của mình.

Ông Nguyễn Bá Anh cho biết, dự kiến tháng 2/2027, tỉnh Điện Biên sẽ thực hiện thí điểm dùng UAV để vận chuyển thuốc và sinh phẩm y tế từ các trạm y tế đến trung tâm y tế, giúp rút ngắn đáng kể thời gian vận chuyển tại những khu vực địa hình chia cắt.

Tỉnh Điện Biên đã khảo sát và xây dựng phương án vận chuyển vật tư y tế, mẫu bệnh phẩm từ trung tâm đến các điểm trạm. Dự kiến Trung tâm Y tế xã Mường Ảng sẽ là nơi triển khai thí điểm mô hình này.

Lý giải việc lựa chọn Mường Ảng, ông Nguyễn Bá Anh cho biết mô hình tại đây phù hợp với điều kiện triển khai UAV hiện nay. Mô hình được thiết kế gồm một trung tâm và 4 trạm, với khoảng cách và mức độ khó khăn về giao thông phù hợp với công nghệ đang thử nghiệm.

Đặc thù của Điện Biên là địa hình miền núi, dân cư phân bố thưa và các khu vực bị chia cắt. Có những điểm cách trung tâm khoảng 15-25 km nhưng thời gian di chuyển bằng đường bộ có thể mất 1-2 giờ.

Trong khi đó, theo ông Nguyễn Bá Anh, qua thử nghiệm, với một quãng đường bay khoảng 3 km qua khu vực núi, thời gian vận chuyển bằng UAV có thể rút xuống còn khoảng 15-20 phút.

"Chúng tôi đã có kế hoạch để vận chuyển mẫu bệnh phẩm và thuốc, vật tư từ trạm đến trung tâm", ông Nguyễn Bá Anh cho biết.

Đây được xem là một trong những hướng ứng dụng có ý nghĩa đối với địa bàn miền núi, nơi việc vận chuyển bằng đường bộ có thể gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong mùa mưa hoặc khi xảy ra thiên tai.

Theo Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Điện Biên, với thuốc và vật tư y tế, UAV có thể được nghiên cứu để phục vụ cả nhu cầu cung cấp thường kỳ. Đối với mẫu bệnh phẩm, phương án được xây dựng theo hướng các trạm y tế lấy mẫu, sau đó vận chuyển về trung tâm để phân tích và trả kết quả về trạm.

Tuy nhiên, với vaccine, yêu cầu vận chuyển cao hơn, đặc biệt liên quan đến độ ổn định, nhiệt độ và độ rung lắc. Vì vậy, Điện Biên chưa đặt mục tiêu vận chuyển vaccine trong giai đoạn hiện tại.

"Ban đầu chúng tôi định vận chuyển vaccine nhưng vaccine yêu cầu rất cao về độ lắc, độ ổn định, nhiệt độ. Vì vậy, tạm thời chưa vận chuyển vaccine mà sẽ vận chuyển vật tư y tế và mẫu bệnh phẩm", ông Nguyễn Bá Anh nói.

Theo ông, việc ứng dụng UAV trong y tế có thể giúp rút ngắn thời gian vận chuyển, đồng thời đặc biệt phát huy hiệu quả khi các tuyến đường bị ảnh hưởng bởi mưa lũ, thiên tai.

Từ những thử nghiệm ban đầu, Điện Biên kỳ vọng UAV có thể được ứng dụng rộng hơn trong nhiều lĩnh vực của đời sống và phát triển kinh tế. Theo ông Nguyễn Bá Anh, đối với các tỉnh miền núi phía Bắc, nhu cầu ứng dụng UAV khá lớn, trong đó nông nghiệp là một lĩnh vực có thể nhìn thấy hiệu quả rõ rệt.

Một hướng ứng dụng khác được địa phương đánh giá cao là phòng chống thiên tai, cứu hộ cứu nạn. Trong điều kiện địa hình phức tạp, việc sử dụng thiết bị bay không người lái có thể hỗ trợ tiếp cận, quan sát và thu thập thông tin tại những khu vực con người khó tiếp cận.

UAV cũng được kỳ vọng phát huy hiệu quả trong quản lý tài nguyên và quản lý rừng. Các công nghệ tích hợp trên UAV có thể thu thập nhiều thông số, qua đó cung cấp dữ liệu cho cơ quan quản lý.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Kim Thuần, Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ Viettel Post cho biết đơn vị đã nghiên cứu về kinh tế tầm thấp từ khá sớm.

Với lợi thế về năng lực công nghệ của Tập đoàn Viettel, Viettel Post phối hợp với các đơn vị trong tập đoàn nghiên cứu về hạ tầng kỹ thuật, tiêu chuẩn của thiết bị cũng như các hệ thống phần mềm phục vụ vận hành UAV. Đến nay, Viettel Post đã thực hiện bay thử nghiệm trên 900 chuyến, với tổng quãng đường hơn 2.000 km.

Các chuyến bay tập trung vào những bài toán như giao hàng trong điều kiện địa hình, thời tiết khó khăn, trong đó có các tình huống thiên tai, bão lũ. Doanh nghiệp cũng nghiên cứu các mô hình ứng dụng, hệ thống phần mềm điều phối drone DCS, hệ thống lập lệnh bay UTM và các kịch bản sử dụng UAV trong giao hàng chặng cuối, logistics khu công nghiệp và giao hàng trong điều kiện khó khăn.

Tuy nhiên, Viettel Post đánh giá UAV hiện chưa thể thay thế hoạt động giao hàng truyền thống bằng xe tải, xe máy trên diện rộng. Thay vào đó, UAV cần được kết hợp với các hạ tầng khác để hình thành mạng lưới giao hàng đa phương thức. Khi được sử dụng đúng vị trí, đặc biệt tại những khu vực địa hình cách trở hoặc những bài toán đòi hỏi thời gian giao hàng khắt khe, UAV có thể phát huy hiệu quả rõ rệt.

Theo lãnh đạo Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Điện Biên, địa phương đang kỳ vọng việc triển khai đề án sẽ thu hút các doanh nghiệp đầu tư, từng bước hình thành hệ sinh thái liên quan đến UAV.

Hiện đã có doanh nghiệp đề xuất chủ trương với tỉnh về việc xây dựng trung tâm vận hành và đào tạo bay UAV tại khu vực xã Mường Lay. Khu vực này đã được khảo sát và được đánh giá có điều kiện về không gian vùng trời, vùng nước cũng như không gian để học viên thực hành vận hành, bay thử nghiệm.

Bên cạnh trung tâm đào tạo, doanh nghiệp cũng đề xuất xây dựng khu vực sản xuất, trong đó hình thành hệ sinh thái gồm sản xuất, vận hành, bảo trì và bảo dưỡng thiết bị UAV. Nếu được triển khai, mô hình này không chỉ phục vụ Điện Biên mà còn có thể hướng tới nhu cầu của các tỉnh miền núi phía Bắc.

Lãnh đạo Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Điện Biên cho rằng, đây là hướng đi có tiềm năng, bởi các tỉnh miền núi có nhiều bài toán đặc thù mà UAV có thể hỗ trợ, từ nông nghiệp, phòng chống thiên tai, cứu hộ cứu nạn đến quản lý tài nguyên và rừng.

Tuy vậy, bên cạnh những kết quả bước đầu, việc đưa UAV vào ứng dụng thực tế cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết, đặc biệt liên quan đến cấp phép bay, nhập khẩu thiết bị và tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật.

Trong quá trình thử nghiệm, Điện Biên nhận được sự đồng hành của Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các bộ, ngành liên quan. Từ khâu xây dựng hồ sơ, đề án đến cấp phép khu vực bay đều có sự phối hợp của các cơ quan chức năng.

Một khó khăn được địa phương đề cập là việc nhập khẩu thiết bị UAV. Thiết bị có công nghệ cao phải đáp ứng các tiêu chuẩn, quy chuẩn theo quy định, trong khi thời gian nhập khẩu cũng phải bảo đảm đầy đủ các yêu cầu liên quan.

Đáng chú ý, tiêu chuẩn, quy chuẩn của Việt Nam và tiêu chuẩn của doanh nghiệp sản xuất UAV ở nước ngoài hiện chưa đồng bộ. Do đó, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn khi đưa thiết bị từ nước ngoài vào Việt Nam để thử nghiệm và sử dụng.

Theo ông Nguyễn Bá Anh, vấn đề đặt ra là cần nghiên cứu cơ chế công nhận phù hợp đối với những thiết bị được sản xuất bởi các doanh nghiệp nước ngoài đã đáp ứng những tiêu chuẩn nhất định và được tổ chức có thẩm quyền ở nước ngoài công nhận.

Nếu có cơ chế phù hợp, việc công nhận kết quả đánh giá của các tổ chức nước ngoài có thể tạo thuận lợi hơn cho quá trình nhập khẩu thiết bị, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý.

Địa phương dự kiến sau quá trình thử nghiệm sẽ tổng hợp kết quả, báo cáo Bộ Khoa học và Công nghệ và tham mưu các bộ, ngành liên quan nghiên cứu chính sách phù hợp, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia phát triển lĩnh vực này.

Theo ông Nguyễn Kim Thuần, hoạt động thử nghiệm kinh tế tầm thấp hiện vẫn còn khá tự phát. Do đó, doanh nghiệp mong muốn tiếp tục hoàn thiện cơ chế thử nghiệm sandbox.

Cùng với đó, các địa phương cần hỗ trợ doanh nghiệp khoanh vùng rõ những khu vực có thể triển khai kinh tế tầm thấp, xác định các lĩnh vực và bài toán cụ thể để thử nghiệm.

Một đề xuất khác là cần có cơ chế đặt hàng có yếu tố hỗ trợ chi phí, qua đó tăng tính cam kết của địa phương trong quá trình phối hợp với doanh nghiệp triển khai các mô hình kinh tế tầm thấp.

Bởi trên thực tế, nếu doanh nghiệp tự đề xuất và triển khai thử nghiệm nhưng sau đó các cơ quan, đơn vị trên địa bàn ít sử dụng hoặc không có nhu cầu ứng dụng, mô hình sẽ khó tạo ra hiệu quả và giá trị kinh tế.

Từ những chuyến bay thử nghiệm đầu tiên, Điện Biên đang đặt kỳ vọng UAV sẽ không chỉ dừng ở một công nghệ mới mà trở thành một phần của hệ sinh thái kinh tế tầm thấp. Từ vận chuyển cà phê, phun thuốc cho cây trồng đến quản lý rừng, tài nguyên, cứu hộ cứu nạn và logistics, những ứng dụng bước đầu cho thấy dư địa phát triển còn lớn.

Làm gì để đưa thiết bị bay không người lái (UAV) thành ngành kinh tế mới?

SKĐS - Đã có các thử nghiệm như vận chuyển vật tư y tế thiết yếu bằng UAV hay các khu thí điểm tại một số địa phương, ngành nghề.