Đề xuất chuyển phương thức tuyển sinh lớp 10 THPT chuyên từ thi theo môn sang thi theo ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, được Bộ GD&ĐT lấy ý kiến mới đây trong dự thảo Thông tư thay thế Thông tư số 05/2023/TT-BGDĐT, đang thu hút sự quan tâm của xã hội.
Một chính sách vốn vận hành ổn định, định hình kế hoạch học tập của hàng vạn học sinh THCS cần được cân nhắc trên nền tảng dữ liệu thực chứng, kết hợp hài hòa giữa lấy ý kiến dân chủ với đánh giá tác động đa chiều và thực nghiệm đo lường giáo dục.
Từ quy định đến thực tiễn hệ thống trường chuyên
Theo dự thảo, học sinh thi vào lớp 10 chuyên sẽ không đăng ký theo từng môn ở đầu cấp như quy định tại Thông tư số 05/2023/TT-BGDĐT và Thông tư số 30/2024/TT-BGDĐT, mà dự tuyển theo ba khối Khoa học tự nhiên (Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tin học), Khoa học xã hội (Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý) và Ngoại ngữ với một điểm chuẩn chung cho mỗi khối. Cuối học kỳ I lớp 10, học sinh mới đăng ký môn chuyên sâu và có thể điều chỉnh vào cuối lớp 10 hoặc lớp 11.
Đây là sự dịch chuyển căn bản về triết lý phát hiện năng khiếu. Thực tế, sau giai đoạn đầu tư của Đề án 959 (2010-2020) và chuẩn hóa theo Thông tư số 05/2023/TT-BGDĐT, hệ thống trường chuyên đang phát huy hiệu quả rõ nét.
Kỳ thi học sinh giỏi quốc gia năm học 2025-2026 thu hút hơn 6.750 thí sinh ở 13 môn, ghi nhận kết quả ấn tượng như TP. Hồ Chí Minh đạt 288 giải (Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong đạt 153 giải); Hà Nội đạt 247 giải (Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam đạt 117 giải).
Trên đấu trường quốc tế năm 2025-2026, đội tuyển Toán (IMO 2026) giành 6 huy chương, xếp thứ 5/119 quốc gia và vùng lãnh thổ; đội tuyển Vật lý (IPhO 2026) giành 4 Huy chương Vàng, 1 Huy chương Bạc, vào nhóm 7 nước dẫn đầu; đội tuyển Hóa học (IChO) hai năm 2025, 2026 đều có 100% thí sinh đoạt Huy chương Vàng.
Khi phương thức hiện hành đang tạo ra thành quả nhân tài rõ rệt, mọi đề xuất thay đổi càng cần dựa trên bằng chứng khoa học, bảo đảm tính liên tục và khả năng dự báo cho người học.
Theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật số 64/2025/QH15 (sửa đổi bởi Luật số 87/2025/QH15) cùng Nghị định số 78/2025/NĐ-CP và Nghị định số 187/2025/NĐ-CP, quy trình lập Báo cáo đánh giá tác động chính sách tách biệt chỉ bắt buộc với dự án luật, pháp lệnh hoặc nghị quyết thí điểm của Quốc hội (Điều 27, Điều 45 Luật số 64/2025/QH15). Với cấp Thông tư (Điều 39, 40, 41 Nghị định số 78/2025/NĐ-CP), pháp luật không bắt buộc đánh giá tác động tổng thể hay thí điểm trước khi lấy ý kiến, nên việc Bộ GD&ĐT công bố dự thảo là đúng trình tự pháp lý.
Tuy nhiên, khoản 2 Điều 39 và khoản 5 Điều 40 Nghị định số 78/2025/NĐ-CP vẫn yêu cầu đơn vị soạn thảo phải tổng kết thi hành pháp luật, đánh giá thực trạng, nêu rõ vướng mắc thực tiễn và công khai bản giải trình ý kiến góp ý. Trong quản trị công hiện đại, lấy ý kiến công chúng giúp thu thập phản hồi xã hội nhưng không thể thay thế nghiên cứu thực chứng.
Với quyết sách ảnh hưởng sâu rộng tới giáo dục mũi nhọn, cơ quan quản lý cần thực hiện đầy đủ chu trình chính sách chuẩn mực: tổng kết dữ liệu nhiều năm của phương thức cũ, đối sánh các phương án thay thế, đánh giá tác động độc lập và thực nghiệm công cụ đo lường mới trước khi áp dụng đại trà.
Thi sinh tham dự kỳ tuyển sinh lớp 10 chuyên tại Hà Nội. Ảnh: HB
Bốn điểm nghẽn chuyên môn khi thi tuyển theo khối
Cần ghi nhận thiện chí của ban soạn thảo khi muốn chọn học sinh có nền tảng toàn diện, phù hợp với các môn tích hợp ở cấp THCS và cho học sinh một học kỳ lớp 10 để trải nghiệm trước khi chọn môn chuyên. Dù vậy, phương án thi theo khối (Toán hoặc Ngữ văn nâng cao hệ số tối thiểu là 2, môn chung hệ số 1 và bài thi đọc hiểu Khoa học tự nhiên hoặc Khoa học xã hội hệ số 1) bộc lộ bốn điểm nghẽn chuyên môn:
Một là, xét một điểm chuẩn chung cho toàn khối dễ đánh đồng năng lực học đều với năng khiếu mũi nhọn. Học sinh xuất sắc về Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tin học nhưng không đạt điểm đỉnh cao môn Toán nâng cao, hoặc học sinh giỏi Lịch sử, Địa lý nhưng không vượt trội môn Ngữ văn nâng cao sẽ chịu thiệt thòi trước những thí sinh học đều.
Hai là, bài thi đọc hiểu chỉ dựa trên yêu cầu cần đạt của chương trình THCS đại trà và tính hệ số 1 nên khó đo lường tư duy thuật toán của môn Tin học hay năng lực suy luận thực nghiệm sâu sắc của từng môn Vật lý, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Địa lý, làm giảm độ giá trị và độ phân hóa của kỳ thi.
Ba là, lùi thời điểm chọn môn chuyên sang cuối học kỳ I lớp 10 vừa làm chậm một học kỳ bồi dưỡng chuyên sâu, vừa gây xáo trộn tổ chức. Khi đầu vào không xác định chỉ tiêu từng môn, học sinh dễ dồn vào một số môn thời thượng và bỏ trống các môn khoa học cơ bản, gây mất cân đối giáo viên và phòng thí nghiệm.
Nếu trường phải sàng lọc nội bộ vào cuối học kỳ I để chia lớp (tối đa 35 học sinh/lớp), áp lực thi cử không những không giảm đi mà còn kéo dài sang tận cấp trung học phổ thông, đồng thời làm chậm mất một học kỳ tích lũy kiến thức chuyên sâu cần thiết cho các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và quốc tế.
Bốn là, phương án mới làm thu hẹp quyền tự chủ chuyên môn của các trường trung học phổ thông chuyên và có nguy cơ tạo ra sự bất bình đẳng mới giữa các địa phương và nhóm điều kiện kinh tế khác nhau. Việc đóng khung ba bài thi cứng nhắc cho từng khối làm mất đi tính linh hoạt của các trường chuyên thuộc cơ sở giáo dục đại học và các địa phương trong việc thiết kế đề thi môn chuyên phù hợp với định hướng đào tạo nhân tài đặc thù của mình.
Hơn nữa, khi xuất hiện dạng bài thi đánh giá năng lực đọc hiểu tích hợp mới lạ mà trường trung học cơ sở công lập ở các vùng nông thôn, miền núi chưa có tài liệu và kinh nghiệm hướng dẫn, học sinh ở các đô thị lớn có điều kiện kinh tế theo học các lò luyện thi tư nhân sẽ chiếm ưu thế áp đảo, làm gia tăng chi phí học thêm và nới rộng khoảng cách bất bình đẳng về cơ hội tiếp cận trường chuyên.
Kiến nghị giữ ổn định và nâng chất tuyển sinh chuyên
Nếu một sự thay đổi thiếu căn cứ khoa học được ban hành vội vã làm giảm cơ hội phát triển của học sinh có năng khiếu đặc biệt ở từng môn học, trách nhiệm giải trình về chính trị, pháp lý và chuyên môn trước hết thuộc về cơ quan chủ trì soạn thảo và người đứng đầu theo đúng tinh thần kiểm soát quyền lực của Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 và Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025. Trên tinh thần xây dựng, xin đề xuất lộ trình năm bước ưu tiên sau:
Thứ nhất, trong giai đoạn hoàn thiện dự thảo năm 2026, Bộ GD&ĐT cần tạm dừng quy định tuyển sinh bắt buộc theo ba khối và việc lùi thời điểm chọn môn chuyên sang cuối học kỳ I lớp 10. Việc giữ ổn định phương thức thi theo môn chuyên hiện hành sẽ bảo đảm quyền lợi chính đáng và tâm lý học tập cho hàng vạn học sinh THCS, đồng thời thực hiện nghiêm túc việc công bố Báo cáo tổng kết Thông tư số 05/2023/TT-BGDĐT, Báo cáo đánh giá tác động đa chiều và Bản giải trình tiếp thu ý kiến góp ý theo Nghị định số 78/2025/NĐ-CP và Nghị định số 187/2025/NĐ-CP.
Thứ hai, trong năm học 2026-2027, Bộ cần thành lập hội đồng nghiên cứu độc lập gồm các chuyên gia đo lường giáo dục, nhà khoa học đầu ngành, hiệu trưởng và giáo viên cốt cán các trường chuyên thuộc đại học và địa phương. Hội đồng này sẽ phân tích dữ liệu định lượng nhiều năm về mối tương quan giữa điểm đầu vào lớp 10 chuyên với kết quả học tập, tỷ lệ chuyển hướng, thành tích học sinh giỏi quốc gia, Olympic quốc tế và sự phát triển ở bậc đại học.
Thứ ba, giai đoạn 2027-2028, trên cơ sở dữ liệu thực chứng đó, cần nghiên cứu đối sánh các phương án chính sách, đặc biệt coi trọng giải pháp giữ nguyên bài thi môn chuyên sâu để phát hiện năng khiếu đặc thù nhưng cải tiến ma trận đề thi theo hướng giảm kỹ thuật giải mẹo mực, tăng cường đánh giá tư duy khoa học, năng lực thực nghiệm và giải quyết vấn đề sáng tạo.
Thứ tư, với mọi công cụ đo lường mới như bài thi đánh giá năng lực đọc hiểu tích hợp, cơ quan quản lý bắt buộc phải xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa và khảo sát thử nghiệm độc lập trên mẫu học sinh đại diện ở nhiều vùng miền. Chỉ khi dữ liệu thực nghiệm chứng minh bài thi đạt các chỉ số kỹ thuật về độ tin cậy, độ phân hóa, không gây bất lợi cho học sinh có năng khiếu chuyên biệt hay học sinh vùng khó khăn thì mới thí điểm có kiểm soát ở một số cơ sở tự nguyện.
Thứ năm, mọi điều chỉnh chính sách tuyển sinh sau kiểm chứng phải đi kèm lộ trình chuyển tiếp công bố trước tối thiểu 3 năm (tương tự lộ trình từ năm 2024 đến năm 2027 trong cải cách của Singapore), đồng thời mở rộng quyền tự chủ tuyển sinh cho các trường chuyên thuộc đại học và địa phương trong khung chuẩn chung gắn với cơ chế hậu kiểm minh bạch.
Lấy ý kiến là quyền của người dân, nhưng chứng minh tính đúng đắn của chính sách là trách nhiệm của cơ quan quản lý. Không thể đảo ngược hai trách nhiệm ấy, càng không thể dùng một quy trình tham vấn để hợp thức hóa một phương án chưa được đánh giá đầy đủ. Đổi mới giáo dục phải bắt đầu bằng bằng chứng khoa học, được dẫn dắt bởi lợi ích lâu dài của người học và kết thúc bằng trách nhiệm giải trình của những người quyết định chính sách.
