Ngày 7/5/2009, kỷ niệm 100 năm ngày sinh cố Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch đến với ngành y tế chúng ta sau 6 tháng tổ chức kỷ niệm lần thứ 40 ngày ông hy sinh trên chiến trường chống Mỹ 7/11/1968 - 7/11/2008. Chúng ta tưởng nhớ đến công lao của vị Bộ trưởng lỗi lạc, nhà chiến lược lớn của ngành, một trí thức tiêu biểu của Việt Nam. BS. Phạm Ngọc Thạch sinh ngày 7/5/1909 tại Quy Nhơn trong một gia đình thuộc hàng "danh gia, vọng tộc", ông nội là quan án sát, mẹ là cháu nội Tuy Lý vương - ông Hoàng thứ 11 của vua Minh Mạng, cha là một nhà giáo Trường Sơ học Quy Nhơn.
Ông học Trường Y khoa Hà Nội, sau 4 năm học đã sang Pháp học tiếp và tốt nghiệp bác sĩ năm 1934. Ông làm trợ lý tại Đại học Paris và là bác sĩ điều trị tại Bệnh viện Lao Laennec. Tại Pháp ông đã yêu cô y tá Marie- Louise, sau này là người bạn đời thân thiết cùng lý tưởng, đã luôn luôn hỗ trợ ông trong quá trình ông hoạt động cho cách mạng.
 Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch. |
Lòng yêu nước được hun đúc trong ông ngay từ khi còn là sinh viên, ông đã sớm tiếp thu ý chí cách mạng, làm nhiều việc ủng hộ cách mạng. Sau khởi nghĩa Nam Kỳ 1940, mặc dù cách mạng bị địch đàn áp rất dã man, ông không hề nao núng, vẫn nuôi dưỡng và chữa trị cho các chiến sĩ cách mạng.
Ông gia nhập Đảng tháng 3/1945, được sự chỉ đạo của Xứ ủy, ông đã tham gia tổ chức và là thủ lĩnh Đoàn thanh niên Tiền phong với lực lượng phát triển ngày càng lớn trong giới trẻ, trong nông dân, công nhân miền Nam. Thanh niên Tiền phong có số đoàn viên hàng triệu người, trở thành lực lượng lớn ủng hộ và tham gia Cách mạng Tháng Tám. Về sau này, từ năm năm 1960, ông là Chủ tịch Hội liên hiệp Thanh niên Việt Nam
25/8/1945 chính quyền Sài Gòn thuộc về cách mạng, ông được cử làm Ủy viên UBHC Sài Gòn Chợ Lớn, phụ trách công tác đối ngoại. 2/9/1945 nước Việt Nam thành lập, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch được cử là Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên của Chính phủ lâm thời Việt Nam cho đến tháng 1/1946, sau tổng tuyển cử, Quốc hội thành lập Chính phủ mới.
Sau ngày Nam Bộ kháng chiến 23/9/1946, BS. Phạm Ngọc Thạch nhận nhiệm vụ Thứ trưởng Phủ Chủ tịch. Hồ Chủ tịch cử ông đi công tác nước ngoài, vận động một số nước châu Âu và Đông Nam Á ủng hộ cuộc kháng chiến của nhân dân ta. Năm 1948, ông là Trưởng phái đoàn Chính phủ công tác tại Nam Bộ và sau đó là Chủ tịch Ủy ban kháng chiến hành chính Sài Gòn Chợ Lớn. Trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn của kháng chiến, ông đã động viên bạn bè, giới trí thức trong thành phố hướng về kháng chiến và tại căn cứ Củ Chi, BS. Thạch đã giao nhiệm vụ cho ông Phạm Xuân Ẩn làm công tác tình báo.
Năm 1954, hòa bình được lập lại trên một nửa đất nước ta, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch được cử làm Thứ trưởng Bộ Y tế, và cuối năm 1958 là Bộ trưởng Bộ Y tế kiêm Bí thư Đảng đoàn Bộ. Ngày 7/7/1958, BS. Phạm Ngọc Thạch là người thầy thuốc Việt Nam đầu tiên được Chủ tịch Hồ Chí Minh ký quyết định phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Năm 1996, BS. Phạm Ngọc Thạch được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học công nghệ.
Người thầy của y tế cộng đồng
BS. Phạm Ngọc Thạch đảm đương nhiệm vụ Bộ trưởng trong hoàn cảnh nhân dân ta vừa trải qua 10 năm kháng chiến chống thực dân Pháp, miền Bắc nước ta đã sống trong hòa bình, nhưng kinh tế rất khó khăn, chế độ cũ để lại nhiều hậu quả nặng nề về sức khỏe, bệnh tật, bệnh dịch. Chính phủ lãnh đạo toàn dân khôi phục kinh tế, ổn định đời sống. Thấm nhuần các quan điểm cách mạng của Đảng và của Bác Hồ, từ thực tế công tác qua những năm đến với dân, ông đã đề ra 5 phương châm nguyên tắc chỉ đạo của ngành y tế: Một là, y tế phục vụ sản xuất, phục vụ nhân dân; hai là, phòng bệnh là chính; ba là, chữa bệnh là quan trọng; bốn là kết hợp Đông y với Tây y; năm là đi đúng đường lối quần chúng. Thật là sáng suốt và thần kỳ, các quan điểm chỉ đạo công tác y tế trên đây rất phù hợp với quan điểm của Tổ chức Y tế Thế giới về chăm sóc sức khỏe ban đầu được thể hiện trong Tuyên ngôn Alma - Ata của Bộ trưởng Y tế hơn 100 nước trên thế giới năm 1978, và đó cũng là những quan điểm cơ bản của đường lối xây dựng ngành y tế của Đảng ta.
Từ những phương châm, nguyên tắc trên, Bộ trưởng đã đề ra nhiều biện pháp cụ thể để thực hiện. Đó là xây dựng cho được mạng lưới y tế cơ sở ở nông thôn. Trong công tác vệ sinh phòng bệnh cùng với việc đẩy mạnh tuyên truyền giáo dục, ông chủ trương phát động nhân dân tham gia các các phong trào vệ sinh yêu nước, ba sạch, bốn tốt, sạch làng tốt ruộng. Ông quan tâm đến công tác tiêm chủng, quyết định dùng vaccin Sabin để phòng bệnh bại liệt. Nhờ vậy, từ năm 1961 tỷ lệ mắc bại liệt giảm xuống còn 3,09/100.000 dân, mà trước đó có tỷ lệ mắc trên 120/10 vạn dân tại các vụ dịch lớn bại liệt lớn trong ba năm 1957,1958, 1959. Bộ trưởng đã cử BS. Hoàng Thủy Nguyên đi tiếp nhận chuyển giao công nghệ tại Liên Xô (trước đây) để Việt Nam tự sản xuất vaccin này. Vượt qua muôn vàn khó khăn của đất nước ta khi đó, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương đã sản xuất thành công vaccin Sabin. Để sớm đưa vào sử dụng, Bộ trưởng đã có quyết định táo bạo: Ông yêu cầu BS. Nguyên mang lên phòng làm việc của Bộ trưởng 100 liều vaccin Sabin vừa sản xuất. Bộ trưởng nói: Để bảo đảm an toàn cho các cháu, trong khi chúng ta chưa kiểm định được về mặt độc học, tôi và anh, mỗi người uống 50 liều, nếu sau 24 giờ không có vấn đề gì xảy ra thì vaccin coi như an toàn. Kết quả thật mỹ mãn, vaccin được sản xuất đại trà. Đó là sự khởi đầu tốt đẹp để gần 40 năm tiếp theo chúng ta phấn đấu thanh toán được bệnh bại liệt kể từ năm 2000.
Bộ trưởng rất tích cực đi xuống cơ sở, từ các xã vùng đồng bằng đến các vùng rẻo cao, ông đã đi tới kiểm tra công tác y tế tận cổng trời Hà Giang.
Bộ trưởng rất bận rộn công tác quản lý nhưng vẫn dành thời gian làm người thầy thuốc chuyên khoa lao. Hàng ngày ông vẫn đến với bệnh nhân lao, tự soi chiếu Xquang cho bệnh nhân, có mặt bên giường những bệnh nhân nặng cho chỉ định điều trị và đôn đốc các công việc chuyên môn cho tới khi tối muộn mới về nhà. Chính ông đã đề xuất và thuyết phục các cơ quan nhà nước chuyển Bệnh viện Lao và một số bệnh viện Trung ương thành các Viện Chống lao, Viện Tai mũi họng, Viện Mắt và Viện Đông y để vừa làm tốt công tác khám chữa bệnh, đào tạo, nghiên cứu và chỉ đạo tuyến. Ông chủ trương phải tích cực đem những thành tựu khoa học mới nhất của thế giới ứng dụng vào hoàn cảnh nước ta nên cán bộ phải chịu khó đọc và học từ sách báo nước ngoài. Ông cũng chủ trương tìm những kỹ thuật thích hợp huấn luyện cho những cán bộ y tế cơ sở. Bộ trưởng rất quan tâm nhắc nhở cán bộ ngành chú ý áp dụng và phát triển Đông y và thuốc nam, coi trọng các bài thuốc, các kinh nghiệm của những ông lang bà mế và rất trân trọng khả năng chữa bệnh của các vị lương y lão thành.
 Bộ trưởng Bộ Y tế Phạm Ngọc Thạch dự lễ khánh thành Bệnh viện Tiệp Khắc năm 1959. Ảnh: TL |
Bộ trưởng tâm huyết với miền Nam ruột thịt
Các thành tích đã đạt được của ngành y tế trong công cuộc giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước gắn liền với tên tuổi bác sĩ Phạm Ngọc Thạch.
Tâm huyết hướng về miền Nam ruột thịt, nơi chiến sĩ và đồng bào trong đau thương nhưng anh dũng, ngoan cường chống lại âm mưu của kẻ thù chia cắt đất nước, Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch, trong rất nhiều công việc phải lo toan, đã thành lập Vụ I để phụ trách việc cử cán bộ về Nam, thành lập Quốc doanh Y vật liệu để lo chi viện thuốc men, dụng cụ y tế. Bộ trưởng đặc biệt sớm đặt kế hoạch bổ túc và bồi dưỡng nhiều cán bộ dân y để đưa về miền Nam, đáp ứng những đòi hỏi của chiến trường và các vùng nông thôn rộng lớn. Trường bổ túc cán bộ y tế Trung ương và nhiều trường y sĩ các tỉnh tại miền Bắc được giao nhiệm vụ đào tạo các anh chị y tá quê miền Nam trở thành y sĩ. Một số y sĩ quê miền Nam đang công tác tại các địa phương được Bộ gọi tập trung để đào tạo thành bác sĩ. Các cán bộ y tế, sau thời gian bổ túc chuyên môn đã có trình độ khá vững vàng.
Từ năm 1961, nhiều đoàn cán bộ đã leo núi, vượt đèo, lội suối, vượt qua nhiều khó khăn gian khổ và bom đạn của kẻ thù, trở về quê hương tham gia chống Mỹ cứu nước. Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đã tự lái ô tô đi đến trạm nghỉ cuối cùng trên đất Quảng Bình, đưa tiễn anh chị em đi các chuyến đầu tiên. Ông đã thức trọn đêm cùng với mọi người để ân cần dặn dò, từ những chuyện nhỏ như lạc đường ở rừng thì nên hái quả, cây có vị gì mà ăn cho khỏi bị nhiễm độc, tới việc tự chữa cho mình khi bị vắt, muỗi, rắn độc cắn đau nhức. Sáng hôm sau, khi phải tạm biệt mọi người, Bộ trưởng bắt chặt tay, ôm hôn từng cán bộ và ông đã khóc. Bộ trưởng dặn rằng: "Các em vào trong ấy trước, thế nào anh cũng phải vào, nhất định anh sẽ gặp lại các em trong B".
Những năm tiếp theo, quân xâm lược Mỹ đổ vào miền Nam ngày càng nhiều, chiến tranh mở rộng, địch ra sức dùng bom đạn để đánh phá giết hại đồng bào ta. Chiến trường cần nhiều cán bộ y tế để kịp thời phục vụ vùng giải phóng và mặt trận, Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch đã đề nghị Trung ương Đảng cho điều động các bác sĩ là người miền Bắc đi chi viện cho chiến trường. Nhiều bác sĩ trẻ được đào tạo chính quy, lại kinh qua thực tế phục vụ cấp cứu chiến thương tại các tỉnh khu IV, đã tình nguyện lên đường vào Nam.
Năm 1966, để xây dựng mạng lưới y tế đủ bao phủ khắp miền Nam, ông chỉ thị cho thành lập Trường Bổ túc cán bộ y tế Trung cao miền Nam ngay tại bưng biền để đào tạo trực tiếp các y sĩ, bác sĩ với chủ trương "Tuyển người tại chỗ, đón anh em từ chiến trường đi lên và đào tạo họ trở về chiến trường". Các thầy giáo và học viên khi có yêu cầu cũng sẵn sàng tham gia phục vụ các chiến dịch và khi chiến dịch kết thúc, họ lại quay về tiếp tục giảng dạy, học tập tại trường. Các cán bộ y tế đã có mặt ở hầu hết các chiến dịch, kịp thời cứu chữa cho thương bệnh binh và đồng bào, giảm bớt thương vong, đảm bảo lực lượng chiến đấu, góp phần vào thắng lợi chung.
Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch về Nam
Bộ trưởng đã có ý định trở về Nam. Năm 1966, ông đã tham gia rèn luyện thể lực và tập đi bộ, leo núi ở Hòa Bình. Sau cuộc tiến công Tết Mậu Thân, mùa hè 1968, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch xin được về Nam Bộ để nắm rõ tình hình y tế mọi mặt. Tháng 8/1968, Trung ương Đảng và Bác Hồ đồng ý để ông vào Nam.
Ngày 30/8/1968, Bộ trưởng và các cán bộ tới Ban Y tế Miền. Tại vùng giải phóng Tây Ninh, bác sĩ Tư Thạch thường đội mũ tai bèo, mặc quần áo bà ba, đi dép lốp cao su, cổ quấn chiếc khăn rằn, chẳng khác nào một nông dân Nam Bộ, say sưa miệt mài với công việc bất kể ngày đêm, bất chấp bom đạn. Bộ trưởng đã dành nhiều thời gian đi thăm, làm việc với các bệnh viện, bệnh xá, các đội phẫu thuật và dự Hội nghị tổng kết công tác y tế toàn Miền tháng 9/1968. Đó là những kỷ niệm của cán bộ y tế toàn Miền về Bộ trưởng, anh Tư Thạch, vì sau đó gần 2 tháng ông lâm bệnh nặng, các đồng nghiệp hết lòng chăm sóc và cứu chữa, nhưng Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch đã từ trần ngày 7/11/1968 thọ 59 tuổi trong một lán nhỏ trong khu Bệnh viện Hoàng Lệ Kha, giữa khu rừng già gần Xóm Giữa, Lò Gò (Tây Ninh)... Các bạn chiến đấu, các đồng nghiệp đau xót, tiếc thương tiễn đưa ông về yên nghỉ. Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch được mai táng bên bờ sông Vàm Cỏ Đông, giữa một trảng xanh mà xung quanh là những cây dầu xòe tán. Sau ngày giải phóng miền Nam, ông được đưa về an táng tại Nghĩa trang thành phố Hồ Chí Minh.
Bác Hồ được tin Bộ trưởng hy sinh, Bác bùi ngùi xúc động lặng đi một lúc lâu. Trong lễ truy điệu Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch tại Hội trường Ba Đình, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nói: "Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, Bộ trưởng Bộ Y tế của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa, Anh hùng Lao động, là một chiến sĩ kiên cường của sự nghiệp cách mạng của Đảng và của dân tộc, anh dũng, thông minh, giàu năng lực tổ chức và tính sáng tạo. Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đã hiến dâng cả cuộc đời mình, tất cả tâm trí và tài năng của mình cho cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và lý tưởng xã hội chủ nghĩa, đã hy sinh phấn đấu đến hơi thở cuối cùng ngay ở tiền tuyến chống Mỹ".
Anh hùng, Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch đã đi xa hơn 40 năm, nhưng hình ảnh quen thuộc, thân thương của ông vẫn còn mãi trong tâm trí mọi người. Ông có tình cảm chân thành cởi mở với cán bộ, tôn trọng đồng sự, nên rất được cảm tình quý mến của mọi người. Những ai có dịp chung sống, hay làm việc với ông đều bị chinh phục bởi sự cởi mở chân thành ấy. Nhiều vị giáo sư lão thành của ngành đều hết sức quý trọng ông, ủng hộ mọi việc ông đề ra cho ngành y tế nước nhà.
 Bộ trưởng Bộ Y tế Phạm Ngọc Thạch tại chiến khu B. |
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Anh hùng Lao động, Bộ trưởng Bộ Y tế Phạm Ngọc Thạch, toàn ngành y tế chúng ta ôn lại sự nghiệp vẻ vang và vinh quang của Bộ trưởng, luôn ghi nhớ công lao của ông đối với ngành và nguyện học tập theo gương ông, quyết tâm đoàn kết phấn đấu hoàn thành tốt nhiệm vụ của Đảng và nhân dân giao phó, xây dựng ngành y tế giỏi chuyên môn, giàu y đức phục vụ tốt công tác bảo vệ và chăm sóc sức khỏe nhân dân.