Tối 16/11, UNESCO chính thức công nhận hội Gióng tại đền Phù Đổng (Gia Lâm) và đền Sóc (Sóc Sơn) là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Trực tiếp tham gia xây dựng và phản biện hồ sơ hội Gióng trước khi trình UNESCO, GS.TS. Ngô Đức Thịnh - Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia - khi nhận được tin vui này đã chia sẻ với PV.
Xứng đáng được vinh danh...
- Cảm giác của ông thế nào khi nhận được tin vui này?
- Khi hay tin hội Gióng được công nhận, tôi vừa xúc động lại vừa lo lắng, chỉ sợ sự tôn vinh quá mức sẽ dẫn đến hành động can thiệp thô bạo vào những nội dung đã được hoàn chỉnh của hội này.
- Nét độc đáo của hội Gióng khi lập hồ sơ trình UNESCO là gì, thưa ông?
 GS.TS. Ngô Đức Thịnh. |
- Thứ nhất, lễ hội Gióng thể hiện tư tưởng về chiến tranh và hòa bình của người Việt xưa. Ban đầu, hội Gióng chỉ là một lễ hội làng. Đến thời Lý Công Uẩn dời đô về Thăng Long, lễ hội Gióng mới có ý nghĩa trên diện rộng nhằm tôn vinh tinh thần chiến đấu bảo vệ đất nước và khát vọng hòa bình. Thứ hai, biểu tượng Gióng còn chứa đựng ý nghĩa văn hóa cầu mong mưa thuận gió hòa cho mùa màng bội thu. Thứ ba, có rất nhiều trò diễn xướng dân gian trong lễ hội Gióng. Đặc biệt nhất là diễn xướng ba trận đánh của Thánh Gióng. Thứ tư, theo tôi, và cũng là điều thuyết phục được hội đồng xét duyệt chính là tính nhân dân sâu sắc của lễ hội. Đây đích thực là một lễ hội thuộc về nhân dân và hoàn toàn không bị Nhà nước hóa.
- Việc công nhận hội Gióng là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, UNESCO có khuyến cáo chúng ta gì không, thưa ông?
- UNESCO khuyến cáo chúng ta về thái độ, trách nhiệm của Nhà nước và cộng đồng đối với di sản. Nếu chúng ta tôn vinh quá lên hoặc không đúng mức mà không thấy được trách nhiệm hoặc thấy được trách nhiệm nhưng phương pháp thực hiện không đúng sẽ gây ra những hậu quả khôn lường.
- Vì vậy, việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản không phải dễ dàng...
- Đúng, không dễ dàng! Như tôi đã nói, lễ hội Gióng thuộc về nhân dân, do nhân dân sáng tạo ra, việc bảo tồn và gìn giữ chính là nhân dân, không ai có thể thay thế họ làm điều đó.
Tuy nhiên, giai đoạn lịch sử, chiến tranh đã khiến hiểu biết và ý thức về tín ngưỡng, lễ hội của người dân có sự đứt quãng và lệch lạc nhất định. Vì thế phải làm thế nào để người dân hiểu tầm quan trọng của di sản và có ý thức bảo vệ nó.
Phải trao quyền cho người dân
- Bên cạnh sự công nhận của UNESCO, chúng ta cần phải làm gì để giữ nguyên vẹn giá trị độc đáo của di sản này, thưa ông?
- Chúng ta đã có một công cụ rất tốt, đó là sự công nhận của quốc tế. Trước mắt phải giáo dục lại văn hóa tín ngưỡng cho người dân. Tiếp đó là khôi phục những nghi lễ đã thất truyền, đồng thời đánh giá lại những nghi lễ nào còn phù hợp với hoàn cảnh hiện tại. Trong hồ sơ đệ trình lên UNESCO, chúng ta cũng đã đưa ra phương án nên duy trì lễ hội này hằng năm.
 Lễ hội Gióng tại đền Sóc - Hà Nội. |
Bên cạnh đó, Nhà nước, các tổ chức xã hội, đơn vị kinh tế cùng góp sức với người dân để bảo tồn lễ hội. Tuy nhiên, việc góp sức này cũng phải được cân nhắc kỹ lưỡng, bởi nhiều lễ hội khi có điều kiện về tiền của lại bị phá hỏng.
- Nhưng, có một thực tế không thể phủ nhận là hàng trăm năm qua, người dân đã bảo tồn rất tốt thì chúng ta mới còn được một hội Gióng như ngày hôm nay…
- Đó là điều không thể phủ nhận! Theo tôi được biết, ở các làng, hương ước quy định rõ ai là người được tham gia lễ hội. Gia đình nào có con cái hư hỏng, không hòa thuận... sẽ không được tham gia hội làng, còn gia đình có con được chọn đóng vai Thánh Gióng thì dốc hết lòng hết sức để làm đúng các nghi lễ, thủ tục mà cha ông truyền lại. Những người dân cho chúng tôi biết, thông qua việc đó họ giáo dục được các thế hệ trẻ!
- Trước mắt, chúng ta cần có những động thái cụ thể nào để có thể bảo tồn giá trị của di sản, thưa ông?
- Phải trao quyền cho cộng đồng, vì lễ hội là của người dân, thuộc về người dân. Điều cốt lõi là làm thế nào để tạo điều kiện thuận lợi nhất cho cộng đồng, tiếp tục nuôi dưỡng và phát huy di sản. Việc trao quyền cho cộng đồng hết sức quan trọng. Tuy nhiên trong cuộc sống hiện đại, hội Gióng đã bị thay đổi. Một số yếu tố cả truyền thống lẫn hiện đại xuất hiện trong hội Gióng chưa tốt. Đặc biệt, cũng không nên du lịch hóa hội Gióng khi chưa nghiên cứu cẩn thận, dễ phá vỡ giá trị truyền thống và sự tinh khiết của lễ hội này. Chúng ta đã có bài học rất lớn về hội Lim. Lặp lại những bài học sai lầm này sẽ làm hội Gióng mất đi những giá trị đích thực của nó.
Cá nhân tôi cho rằng việc quốc tế công nhận danh hiệu di sản không quan trọng bằng việc chính chúng ta phải tự ý thức và trân trọng gia tài của cha ông. Ở đây, tương lai mỗi di sản như thế nào hoàn toàn phụ thuộc vào ý thức của cộng đồng cũng như các nhà quản lý, hoạch định chiến lược văn hóa!
- Xin cảm ơn ông!
Khánh Linh - Minh Anh (thực hiện)