25% dân số nữ ở độ tuổi mãn kinh
Sáng ngày 25/8, Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế tổ chức Lễ ra mắt Chương trình cộng đồng chăm sóc sức khỏe phụ nữ với Chủ đề "Lắng nghe nội tiết tố nữ".
Phát biểu tại sự kiện, ông Đinh Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em cho biết, Việt Nam hiện có hơn 13 triệu phụ nữ trong độ tuổi mãn kinh. Nếu tính cả nhóm phụ nữ từ khoảng 35 tuổi bắt đầu có những thay đổi về nội tiết tố, con số có thể lên tới 25-26 triệu người.
Đây cũng là giai đoạn nhiều phụ nữ đang giữ vai trò quan trọng trong gia đình, cơ quan và xã hội. Tuy nhiên, những thay đổi nội tiết tố trong thời kỳ tiền mãn kinh và mãn kinh có thể gây nhiều ảnh hưởng cả về thể chất lẫn tinh thần.
Ông Đinh Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Lâm Phong
Các biểu hiện thường gặp gồm rối loạn vận mạch như bốc hỏa, đổ mồ hôi, rối loạn giấc ngủ, thay đổi tâm lý. Về lâu dài, phụ nữ có thể đối mặt với nguy cơ loãng xương, giảm khối lượng cơ, thay đổi mô mỡ, suy giảm collagen và các vấn đề tim mạch. Những thay đổi này cũng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần, đời sống tình dục và hạnh phúc gia đình.
Việc dự phòng có thể bắt đầu từ chế độ ăn uống hợp lý, tăng cường vận động thể chất, duy trì đời sống tinh thần tích cực và bổ sung các dưỡng chất cần thiết như canxi, vitamin D. Chương trình truyền thông hướng tới nâng cao nhận thức cộng đồng về tiền mãn kinh, mãn kinh, đồng thời tăng cường đào tạo, tư vấn cho nhân viên y tế trong chăm sóc sức khỏe phụ nữ.
Mục tiêu của chăm sóc sức khỏe hiện nay không chỉ là phòng bệnh, kéo dài tuổi thọ mà còn phải giúp người dân sống khỏe, sống vui và nâng cao chất lượng cuộc sống, đặc biệt đối với phụ nữ ở giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh.
GS.TS Trần Thị Phương Mai, Chủ tịch Hội Chăm sóc Sức khỏe Phụ nữ Mãn kinh Việt Nam. Ảnh: Lâm Phong
Tại sự kiện, GS.TS Trần Thị Phương Mai, Chủ tịch Hội Chăm sóc Sức khỏe Phụ nữ Mãn kinh Việt Nam nhận định, mãn kinh thường được nhìn nhận như dấu mốc chấm dứt khả năng sinh sản. Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học hiện đại, đây còn là một bước ngoặt sinh học quan trọng, khi sự suy giảm estrogen tác động đến nhiều cơ quan trong cơ thể.
Sau mãn kinh, phụ nữ có nguy cơ gia tăng các vấn đề tim mạch, rối loạn chuyển hóa, mất xương và một số thay đổi về giấc ngủ, tâm lý, nhận thức. Trong khi đó, tuổi thọ ngày càng tăng khiến phụ nữ có thể sống thêm 30-40 năm sau mãn kinh.
Vì vậy mục tiêu của quản lý mãn kinh không nên chỉ dừng ở việc giảm những triệu chứng trước mắt mà cần hướng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống lâu dài. Đây cũng là vấn đề có quy mô lớn. Ước tính đến năm 2025, thế giới có hơn 1 tỷ phụ nữ ở giai đoạn quanh và sau mãn kinh; con số này dự kiến lên 1,2 tỷ vào năm 2030.
Tại Việt Nam, khoảng 13 triệu phụ nữ trên 45 tuổi, tương đương khoảng 25% dân số nữ. Tuổi mãn kinh tự nhiên trung bình của phụ nữ Việt Nam vào khoảng 48-52 tuổi.
GS.TS Trần Thị Phương Mai cho biết, Một trong những biểu hiện phổ biến nhất của mãn kinh là triệu chứng vận mạch, điển hình là bốc hỏa và đổ mồ hôi ban đêm. Khoảng 75-80% phụ nữ trải qua các triệu chứng này, trong đó 20-30% có triệu chứng mức độ trung bình đến nặng. Đáng chú ý, thời gian xuất hiện triệu chứng vận mạch có thể kéo dài trung bình khoảng 7,4 năm.
Nhưng những khó chịu của mãn kinh không chỉ dừng ở bốc hỏa. Hội chứng niệu sinh dục thời kỳ mãn kinh có thể gây khô âm đạo, đau khi quan hệ tình dục, khó chịu vùng sinh dục và nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát. Tình trạng này được ghi nhận ở khoảng 50-84% phụ nữ sau mãn kinh, trong khi chỉ khoảng 20-25% được điều trị.
Hệ xương cũng chịu ảnh hưởng rõ rệt. Trong 5-7 năm đầu sau mãn kinh, tốc độ mất khối lượng xương có thể tăng lên khoảng 1,5-2% mỗi năm. Cùng với quá trình lão hóa, điều này làm gia tăng nguy cơ loãng xương và gãy xương.
Sức khỏe tim mạch cũng cần được quan tâm. Khi bước vào giai đoạn sau mãn kinh, nguy cơ mắc bệnh tim mạch tăng lên cùng với những thay đổi về chuyển hóa, huyết áp, mỡ máu và phân bố mỡ trong cơ thể.
"Như vậy, nếu chỉ tập trung vào việc xử lý bốc hỏa, mất ngủ hay thay đổi tâm trạng, việc chăm sóc sức khỏe phụ nữ mãn kinh sẽ chưa đầy đủ", GS Phương Mai nhận định.
Giai đoạn cửa sổ để bổ sung nội tiết tố
GS Phương Mai cho biết, ngay sau khi mãn kinh là giai đoạn cửa sổ để bổ sung nội tiết tố. Khoảng 10 năm sau đó (trên 60 tuổi), khuyến cáo đưa ra không sử dụng nội tiết tố.
Liệu pháp hormone mãn kinh (MHT) là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để điều trị các triệu chứng vận mạch và hội chứng niệu sinh dục, đồng thời giúp bảo vệ xương ở những phụ nữ phù hợp. Tuy nhiên, MHT không phải là phương pháp có thể sử dụng tùy ý.
Một khái niệm quan trọng trong thực hành là "cửa sổ cơ hội". Theo đó, phụ nữ dưới 60 tuổi hoặc trong vòng 10 năm kể từ khi mãn kinh, nếu không có chống chỉ định, thường có lợi ích - nguy cơ thuận lợi hơn khi cân nhắc MHT để điều trị triệu chứng.
Ngược lại, việc bắt đầu MHT ở phụ nữ từ 60 tuổi trở lên hoặc đã mãn kinh trên 10 năm cần được cân nhắc rất thận trọng. Không nên khởi đầu MHT chỉ với mục đích dự phòng bệnh tim mạch.
Đặc biệt, MHT không phải lựa chọn phù hợp cho tất cả phụ nữ. Những người có một số chống chỉ định như tiền sử ung thư vú, huyết khối tĩnh mạch hoặc bệnh gan nặng cần được bác sĩ đánh giá để lựa chọn phương án khác.
Việc kê đơn cũng cần cá thể hóa. Phụ nữ đã cắt tử cung có thể được cân nhắc estrogen đơn thuần, trong khi người còn tử cung thường cần phối hợp progestogen để bảo vệ nội mạc tử cung.
Một số phác đồ hiện nay ưu tiên estradiol qua da kết hợp progesterone tự nhiên vi hạt ở những phụ nữ phù hợp, nhằm tối ưu hóa lợi ích và giảm một số nguy cơ. Tuy nhiên, lựa chọn cụ thể vẫn phải dựa trên đánh giá của bác sĩ.
Cục Bà mẹ và Trẻ em phối hợp với nhà đồng hành ra mắt Chương trình cộng đồng chăm sóc sức khỏe phụ nữ với Chủ đề "Lắng nghe nội tiết tố nữ".
TS.BS. Đào Thị Hoa, Bệnh viện Phụ sản Trung ương cho biết, trong bối cảnh Việt Nam đang già hóa dân số nhanh chóng, việc chuẩn bị và quản lý sức khỏe tuổi trung niên là vấn đề cộng đồng cấp thiết. Sự suy giảm estrogen gây ra nhiều triệu chứng ảnh hưởng đến chất lượng sống như bốc hỏa, mất ngủ, teo niệu dục, loãng xương và bệnh tim mạch. Tuy nhiên, không nên mặc định mọi vấn đề sức khỏe đều do nội tiết.
Chăm sóc phụ nữ mãn kinh cần sự toàn diện, bao gồm thay đổi lối sống (dinh dưỡng, tập thể dục), tư vấn tâm lý, sử dụng các giải pháp không hormone và Liệu pháp nội tiết mãn kinh (MHT). Liệu pháp MHT là phương pháp điều trị đầu tay hiệu quả nhất đối với các triệu chứng vận mạch, niệu dục và phòng ngừa loãng xương.
Việc sử dụng MHT cần tuân thủ nguyên tắc cá thể hóa và các tiêu chí đúng: Đúng thời điểm: tức là dưới 60 tuổi hoặc trong vòng 10 năm sau khi mãn kinh để tối ưu hóa lợi ích. Đúng đối tượng, dành cho phụ nữ có triệu chứng trung bình đến nặng, và không mắc các chống chỉ định (như ung thư vú, bệnh tim mạch, huyết khối). Đúng phác đồ, dùng Estrogen đơn thuần cho người đã cắt tử cung; kết hợp Estrogen và Progestogen cho người còn tử cung.
GS Phương Mai khuyên, với những phụ nữ không phù hợp hoặc không muốn sử dụng hormone, việc điều chỉnh lối sống và các phương pháp không hormone đóng vai trò quan trọng. Duy trì hoạt động thể chất đều đặn là một trong những biện pháp nền tảng. Tập luyện cường độ vừa phải tối thiểu khoảng 150 phút mỗi tuần có thể hỗ trợ duy trì khối cơ, sức khỏe tim mạch và xương.
Chế độ ăn cân bằng, giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá và các nguồn chất béo lành mạnh cũng được khuyến khích. Chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải thường được xem là một lựa chọn phù hợp.
Chuyên gia nhận định, mãn kinh là một quá trình sinh lý tự nhiên, không phải bệnh cần "chữa khỏi". Tuy nhiên, những triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, công việc và đời sống gia đình không nên bị xem nhẹ. Phụ nữ bước vào giai đoạn quanh mãn kinh nên được đánh giá toàn diện về triệu chứng, nguy cơ tim mạch, sức khỏe xương, tình trạng chuyển hóa, sức khỏe tình dục và tâm lý.
Quan trọng hơn, quyết định điều trị cần được đưa ra trên cơ sở trao đổi giữa bác sĩ và người bệnh. Không nên tự mua hoặc sử dụng hormone kéo dài chỉ vì nghe người khác có hiệu quả, cũng không nên tự ý dùng thực phẩm bổ sung thay thế điều trị y khoa.
Quản lý mãn kinh hiện đại vì thế đang chuyển từ cách tiếp cận "điều trị triệu chứng" sang chăm sóc sức khỏe toàn diện và lâu dài. Mục tiêu không chỉ là giúp phụ nữ vượt qua những cơn bốc hỏa hay mất ngủ mà còn duy trì sức khỏe xương, tim mạch, tinh thần, khả năng hoạt động và chất lượng cuộc sống trong nhiều thập kỷ sau đó.
