Ở quốc gia có mức tăng trưởng 12% trong thời kì suy thoái toàn cầu, người ta đang phải chứng kiến một hiện tượng đáng sợ: những người công nhân tự vẫn.
Suốt từ đầu năm đến nay, trong các nhà máy của Công ty điện tử Foxconn Technology ở Thẩm Quyến, một đặc khu kinh tế của Trung Quốc, số vụ tự tử của các công nhân đã lên tới con số 11. Và công ty điện tử này đã trở thành tâm điểm thu hút sự quan tâm của dư luận toàn cầu, không thua kém gì cuộc khủng hoảng ngoài khơi Hoàng Hải hay vụ tấn công của đặc nhiệm Israel nhắm vào các con tàu nhân đạo của Thổ Nhĩ Kỳ. Tại sao một nhà máy lại có thể buộc người ta phải quan tâm đến vậy? Trước hết phải nói rằng nhà máy của Foxconn không chỉ là một nhà máy. Có tới gần 400.000 công nhân làm việc tại đây, nghĩa là nó có quy mô không khác gì một thành phố nhỏ ở châu Âu. Hơn thế nữa, Foxconn lại không hề là một kẻ "vô danh tiểu tốt". Là một nhánh của tập đoàn Đài Loan Hồng Hải, Foxconn là nhà thầu phụ của một loạt những người khổng lồ điện tử trên thế giới: Apple, Nokia, Sony, HP và Dell. Nói một cách đơn giản thì hàng loạt những sản phẩm thuộc hàng hot nhất toàn cầu hiện nay (kể cả ở Việt Nam) như điện thoại Iphone hay máy tính bảng Ipad đã được sản xuất tại đây.
 Công nhân trong nhà máy Foxconn. |
Và không phải là đến bây giờ các công nhân của Foxconn mới bắt đầu tự tử. Năm ngoái, một nhân viên của công ty này đã tự tử với diễn biến rất nhiều nghi vấn khi anh này làm mất một lô vài mẫu máy điện thoại Iphone của Apple đang trong giai đoạn thử nghiệm và chưa được tung ra thị trường. Vụ việc này sau đó đã được dàn xếp êm thấm nhưng trong giới thạo tin, người ta vẫn tiếp tục nghi ngờ về những uẩn khúc liên quan tới cái chết này. Và cho đến năm nay, "vấn nạn" tự vẫn đã lan tràn trong công ty này. Tất nhiên, nói cho ngay, 11 công nhân trong số gần 400.000 công nhân tự vẫn trong khoảng 5 tháng chưa chắc đã là một con số cao so với tỷ lệ trung bình ở Trung Quốc hoặc ở Mỹ. Vấn đề của Foxconn là điều kiện làm việc vô cùng nặng nhọc để đổi lại một mức lương hết sức thấp (khoảng 110 USD/tháng) và cơ hội thăng tiến gần như bằng không. Nhưng nói gì thì nói, đó chắc chắn chỉ là phần nổi của tảng băng trôi là một nền kinh tế mà cỗ xe tăng trưởng được kéo bởi những thành phần chịu nhiều thiệt thòi trong xã hội. Còn biết bao nhiêu những Foxconn khác trên toàn Trung Quốc mà người ta chưa được biết đến?
Cũng phải nói đến một nguyên nhân khác khiến cho vụ Foxconn trở nên nổi tiếng đó chính là hành xử rất không bình thường của lãnh đạo công ty này. Hết mời thầy phong thủy đến trấn yểm nhà máy, những vị lãnh đạo của công ty này lại còn có một sáng kiến trứ danh là buộc công nhân phải ký một cam kết là tự chịu trách nhiệm trong trường hợp tự vẫn và thậm chí coi âm mưu tự vẫn là một trường hợp vi phạm kỉ luật lao động. Jobetic.net, một website của Pháp chuyên về vấn đề lao động và việc làm đã mỉa mai là Foxconn nên trương khẩu hiệu trước cổng công ty rằng: Tự tử là tội khiến người ta có thể bị đuổi việc!
Dẫu vậy, trên tất cả, điều quan trọng là Foxconn không phải là trường hợp duy nhất trên toàn Trung Quốc. Vụ việc ở đây không thể không làm người ta liên tưởng đến hàng loạt vụ tấn công vào thiếu nhi ở các trường học của những phần tử thuộc tầng lớp bị thua thiệt trong xã hội. Chính Thủ tướng Trung Quốc cũng đã thừa nhận dù những hành vi tấn công trẻ nhỏ là không thể biện minh nhưng nguyên nhân sâu xa của những vụ tấn công này không chỉ là chứng loạn trí có tính cá biệt mà có nguồn gốc từ những bất ổn xã hội. Và mới đây nhất là cuộc đình công của công nhân trong một nhà máy tại Quảng Đông chuyên sản xuất phụ tùng thuộc tập đoàn Honda, vụ đình công đã làm tê liệt toàn bộ hệ thống sản xuất của Honda ở Trung Quốc.
Tất nhiên, trước những vụ việc này, giới chủ đã có những phản ứng kịp thời. Rất đơn giản là vì những sự kiện đó có thể gây tổn hại thương hiệu của những tập đoàn lớn. Người tiêu dùng Âu - Mỹ rất có thể sẽ tẩy chay sản phẩm của Apple nếu như có tình trạng bóc lột lao động ở những nhà máy của các nhà thầu phụ của hãng này. Chính vì vậy nên ông chủ Apple đã trấn an dư luận rằng không hề có sự bóc lột tại Foxconn và ở những nhà máy của hãng này, có cả bể bơi và rạp chiếu phim. Tiếc rằng ông ta không nói đến chuyện với 12 giờ lao động mỗi ngày và 6 ngày lao động một tuần thì ít người có thời gian đến những rạp chiếu phim đó. Và quan trọng là lãnh đạo của cả Foxconn lẫn Honda đều đồng ý tăng lương cho công nhân thêm khoảng 20% (ở Foxconn, lên mức 150 USD) và 24% (lên mức 290 USD ở Honda).
Dẫu vậy, đây chỉ là những biện pháp có tính tình thế. Phải chăng là đã đến lúc phải xem lại mô hình phát triển kinh tế chỉ dựa trên khai thác lao động giá rẻ (Trung Quốc được mệnh danh là công xưởng của thế giới) và một hệ thống phân phối tài sản xã hội mà chính những người góp phần quan trọng làm nên tăng trưởng lại không hề được hưởng lợi từ tăng trưởng mà trái lại, còn chìm sâu vào tuyệt vọng. Và đó không phải chỉ là vấn đề riêng của Trung Quốc.
Xuân Thạch (Theo Le Monde)