Sự nở rộ của tự truyện, hồi ký kéo theo một loạt những vấn đề, trong đó chất lượng bản thảo và tâm lý, thái độ tiếp nhận của độc giả là hai yếu tố chưa thực sự ổn định.
Một hiện tượng xuất bản
Dường như xã hội càng phát triển, nhu cầu bộc lộ bản thân càng gia tăng. Tự truyện, hồi ký là một trong những phương thức diễn giải thông dụng hiện nay, một phương pháp mà những người viết nghiệp dư cũng có thể lựa chọn. Từ những người nổi tiếng, cá nhân nổi bật đến người bình thường có những thăng trầm diễn ra trong cuộc sống, sự nghiệp đều chọn tự truyện, hồi ký như một cách giãi bày tâm sự, sẻ chia và bộc lộ quan điểm sống của cá nhân. Và thực tế đã cho thấy, nhiều tự truyện, hồi ký đã trở thành hiện tượng xuất bản.
 Tự truyện Làm dâu nước Đức. |
Trước kia, người viết tự truyện, hồi ký hầu hết là những nhân vật nổi tiếng có một đời sống đáng ngưỡng mộ. Họ viết về cuộc sống của mình một cách khá giản dị, chân thực, sâu sát. Ngày nay, ngay cả những người trẻ cũng có thể có một cuốn tự truyện hoàn chỉnh bằng cách dẫn truyện khéo léo, cách khai thác những yếu tố mới lạ, thu hút độc giả. Chính điều này tạo ra bản sắc riêng của những tự truyện hiện đại. Thay vì sự dông dài, kể lể, nhiều cây bút trẻ đã biết tiết chế hơn để có những sản phẩm “đóng dấu” bản thân một cách ấn tượng.
Tự truyện về hành trình của bản thân là một trong những thể loại đang hot hiện nay. Những nhân vật chính có hai cách lựa chọn thường thấy là tự mình viết khi có khiếu chữ nghĩa và nhờ nhà văn chấp bút để cuốn tự truyện khách quan, hấp dẫn và liền mạch hơn. Về dạng chấp bút, những cuốn nổi bật có thể kể đến tự truyện Lê Vân - Yêu và sống của nghệ sĩ Lê Vân - nhà văn Bùi Mai Hạnh chấp bút và gần đây là tự truyện Hồi ức một đóa hồng của ca sĩ Ái Vân - nhà thơ Đinh Thu Hiền chấp bút. Để có thể phát triển một thể loại đang được độc giả quan tâm, NXB Phụ nữ đã tổ chức thực hiện loạt tự truyện Làm dâu xứ lạ với ý tưởng giới thiệu hành trình làm dâu, làm vợ và làm mẹ ở hải ngoại của những phụ nữ trẻ trong thời đại hiện nay. Cuốn tự truyện Làm dâu nước Đức của tác giả Phan Hà Anh đã mở đầu khá ấn tượng cho kế hoạch này.
Cần được quan tâm phát triển
Bên cạnh những “trái ngọt”, thể loại tự truyện, hồi ký cũng vấp phải một số vấn đề khá nhạy cảm. Việc chia sẻ thoáng về đời tư, cá nhân vốn chưa phổ biến ở Việt Nam, kể cả trong giới nghệ sĩ. Điều này cũng vô tình hạn chế các yếu tố bất ngờ trong tự truyện của họ. Đó cũng là lý do vì sao một số nghệ sĩ được công chúng quan tâm như Thanh Hoa, Hà Kiều Anh, Thanh Lam dù đã chuẩn bị kỹ lưỡng cho sự ra đời của đứa con tinh thần cuối cùng đành phải gác lại do e ngại phản ứng của công chúng.
Một vấn đề nữa là hiện nay, một số nghệ sĩ trẻ đang bị nhầm lẫn khái niệm tự truyện, hồi ký với những chia sẻ có tính chung chung. Mô-típ chung của những nghệ sĩ trẻ hiện nay là kể lể về quãng thời gian gian khó của gia đình, sự chật vật để vươn lên lập nghiệp khá ly kỳ, văn vẻ. Và bao giờ cũng vậy, chân dung của họ được tô vẽ khá kỹ lưỡng, hoàn hảo khiến độc giả có cảm giác câu chuyện chưa được kiểm chứng về sự thật.
Tính chân thật của tự truyện không đồng nghĩa với việc phơi bày quá nông cạn, dông dài. Sự tinh tế cũng không được đánh đồng với văn vẻ, thêm mắm muối hay bịa đặt. Đã là tự truyện, hồi ký thì phải tuân thủ nguyên tắc trung thành với cấu trúc sự thực nhưng đồng thời cũng phải có sự uyển chuyển trong bút pháp, văn phong. Một cuốn tự truyện, hồi ký ra đời sẽ liên quan đến nhiều vấn đề, cá nhân, việc chuẩn bị tâm lý đón nhận cho độc giả phải được tác giả, nhân vật trù liệu trước để tránh những hậu quả đáng tiếc.
Một thực tế là thể loại tự truyện, hồi ký vẫn chưa thể có được một chỗ đứng vững chắc trong văn đàn Việt. Chúng ta đang mải chạy theo trào lưu hơn là tạo dựng cho nó một chỗ đứng vững chắc. Chừng nào còn chưa thể có một danh phận, chừng đó tự truyện, hồi ký cũng chỉ là một thể loại tạp kỹ, sống tạm mà thôi.
Ngữ Nam