Từ thuốc lá truyền thống đến thuốc lá điện tử: Hoàn thiện hành lang pháp lý để bảo vệ cộng đồng

Trong tiến trình phát triển đất nước, sức khỏe nhân dân không chỉ là mục tiêu mà còn là nguồn lực quan trọng, quyết định chất lượng nguồn nhân lực, năng suất lao động và sự phát triển bền vững của quốc gia. Bảo vệ sức khỏe nhân dân trước những tác hại của thuốc lá không đơn thuần là ý thức của mỗi cá nhân mà còn là trách nhiệm của Nhà nước, của toàn xã hội.

Trong bối cảnh các sản phẩm thuốc lá ngày càng đa dạng, đặc biệt là sự xuất hiện của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm chứa nicotine thế hệ mới, việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là hết sức cần thiết, nhằm cập nhật tình hình thực tiễn, hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ.

Từ những nguy cơ truyền thống đến những thách thức mới

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được Quốc hội thông qua năm 2012, có hiệu lực từ ngày 01/5/2013, đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá ở Việt Nam. Sau hơn một thập kỷ triển khai, thực tiễn đã xuất hiện nhiều vấn đề mới mà các quy định pháp luật trước đây chưa dự liệu đầy đủ. 

Nếu như trước đây, thuốc lá chủ yếu được nhận diện dưới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lào hoặc thuốc lá sợi thì hiện nay, thị trường xuất hiện nhiều sản phẩm sử dụng công nghệ điện tử, cơ chế nung nóng, hóa hơi hoặc các hình thức đưa nicotine vào cơ thể không thông qua việc đốt cháy thuốc lá truyền thống. Đáng chú ý, một số sản phẩm được thiết kế với hình thức nhỏ gọn, màu sắc bắt mắt, nhiều hương vị và cách thức sử dụng thuận tiện, thu hút thanh thiếu niên sử dụng. 

Việc quảng bá, giới thiệu và mua bán các sản phẩm này diễn ra phức tạp trên mạng xã hội, trên các nền tảng thương mại điện tử và thông qua những phương thức giao dịch khó kiểm soát. Nguy cơ không chỉ nằm ở tác hại đối với sức khỏe của nhân dân mà còn đặt ra những thách thức đối với công tác quản lý thị trường, kiểm soát hàng nhập lậu, phòng ngừa pha chế chất bị cấm để sử dụng ngụy trang. 

Thực tiễn đó đòi hỏi pháp luật phải được hoàn thiện theo hướng chủ động phòng ngừa, nhận diện đầy đủ các sản phẩm và phương thức kinh doanh mới, không để những khoảng trống pháp lý bị lợi dụng. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá lần này thể hiện nỗ lực quan trọng trong việc đáp ứng yêu cầu đó.

Mở rộng phạm vi điều chỉnh, kiểm soát chặt chẽ các sản phẩm thuốc lá mới

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Điều 2 về giải thích từ ngữ, qua đó mở rộng cách nhận diện các sản phẩm thuốc lá. Khái niệm thuốc lá không chỉ bao gồm những sản phẩm truyền thống được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc lá như thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào, mà còn bao gồm túi ngậm nicotine, shisha, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm khác. 

Dự thảo xác định cụ thể thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, bao gồm thiết bị điện tử, bộ phận chứa nguyên liệu và nguyên liệu sử dụng trong các sản phẩm này. Việc mở rộng và cụ thể hóa khái niệm có ý nghĩa quan trọng về mặt lập pháp vì muốn quản lý hiệu quả thì trước hết phải xác định rõ đối tượng quản lý. Những sản phẩm có hình thức, cấu tạo và cơ chế hoạt động khác nhau cần được nhận diện bằng những tiêu chí pháp lý phù hợp, làm cơ sở cho việc kiểm soát, phát hiện và xử lý vi phạm. 

Điều 9 của dự thảo đã quy định toàn diện các hành vi bị nghiêm cấm trong đó nghiêm cấm sản xuất, kinh doanh, mua bán, tàng trữ, vận chuyển, xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh, tạm nhập, tái xuất, chuyển khẩu, chứa chấp thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi ngậm nicotine, shisha và các thiết bị, bộ phận, nguyên liệu thuộc phạm vi quy định, với những ngoại lệ được xác định cụ thể đối với nguyên liệu phục vụ sản xuất thuốc lá truyền thống hoặc hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, kiểm nghiệm, giám định hợp pháp. Cấm sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi ngậm nicotine và shisha. 

Như vậy, dự thảo đã thiết lập cơ chế ngăn chặn từ hoạt động sản xuất, lưu thông, kinh doanh đến sử dụng. Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy quản lý, chuyển từ việc xử lý những tác hại phát sinh sang chủ động phòng ngừa nguy cơ ngay từ đầu, phù hợp với yêu cầu bảo vệ sức khỏe nhân dân trong tình hình mới.

Bảo vệ thế hệ trẻ trước những nguy cơ từ thuốc lá

Sử dụng thuốc lá ở lứa tuổi trẻ không chỉ gây nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe mà còn có thể hình thành sự lệ thuộc nicotine, tác động tiêu cực đến quá trình học tập, rèn luyện và phát triển thể chất, tinh thần. Đặc biệt, sự xuất hiện của thuốc lá điện tử và những sản phẩm nicotine mới làm gia tăng yêu cầu phải bảo vệ thanh thiếu niên trước các hình thức tiếp cận và sử dụng sản phẩm ngày càng đa dạng. Dự thảo Luật đã thể hiện rõ định hướng này thông qua nhiều quy định cụ thể. Tại Điều 9 nghiêm cấm người chưa đủ 18 tuổi sử dụng, mua, bán thuốc lá; nghiêm cấm sử dụng người chưa đủ 18 tuổi mua, bán thuốc lá và nghiêm cấm bán, cung cấp thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi. Điều 25 về bán thuốc lá cũng được sửa đổi theo hướng quy định cơ sở bán buôn, bán lẻ có quyền từ chối bán thuốc lá nếu khách hàng không chứng minh được đủ tuổi mua thuốc lá. Điều 25 quy định không được bán thuốc lá trong phạm vi 100 mét tính từ ranh giới khuôn viên gần nhất của cơ sở giáo dục, cơ sở y tế. Những quy định này góp phần thiết lập các hàng rào pháp lý nhằm hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá của trẻ em, thanh thiếu niên, đồng thời bảo vệ môi trường học đường và các cơ sở chăm sóc sức khỏe. Luật còn quy định trách nhiệm của Bộ Giáo dục và Đào tạo trong việc xây dựng, lồng ghép nội dung phòng, chống tác hại của thuốc lá vào chương trình giáo dục phù hợp với từng cấp học. Đây là cách tiếp cận cần thiết, bởi phòng, chống tác hại của thuốc lá phải bắt đầu từ giáo dục nhận thức, hình thành thói quen sống lành mạnh và ý thức tự bảo vệ sức khỏe ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Bảo vệ trẻ em trước tác hại của thuốc lá hôm nay chính là bảo vệ chất lượng nguồn nhân lực, tương lai gia đình và sự phát triển lâu dài của đất nước.

Kiểm soát hoạt động quảng cáo, kinh doanh thuốc lá trong môi trường số

Nếu hoạt động mua bán thuốc lá trước đây chủ yếu diễn ra tại các cửa hàng, đại lý, điểm bán trực tiếp thì hiện nay, việc giới thiệu, quảng bá và giao dịch có thể được thực hiện qua mạng xã hội, ứng dụng trực tuyến và nhiều phương thức điện tử khác. Trước thực tế đó, dự thảo Luật đã bổ sung những quy định quan trọng nhằm kiểm soát hoạt động tiếp thị và kinh doanh thuốc lá. 

Điều 2 bổ sung khái niệm tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng, bao gồm hành vi giới thiệu, chào mời, tư vấn, cung cấp thông tin hoặc tiếp thị liên kết trong thương mại điện tử nhằm thúc đẩy việc mua hoặc sử dụng thuốc lá. 

Khoản 4 Điều 9 nghiêm cấm quảng cáo, khuyến mại thuốc lá và tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng dưới mọi hình thức. Điều 9 quy định cấm bán thuốc lá trên môi trường điện tử, bao gồm bán thuốc lá trên nền tảng thương mại điện tử hoặc thông qua các phương thức giao dịch điện tử khác. Quy định này góp phần ngăn chặn việc lợi dụng không gian mạng để quảng bá, mua bán thuốc lá trái pháp luật, nhất là những sản phẩm bị nghiêm cấm. 

Điều này cho thấy phạm vi quản lý được mở rộng từ không gian kinh doanh truyền thống sang môi trường số, từ hoạt động quảng cáo công khai đến những hình thức tiếp thị trực tiếp, tiếp thị liên kết và trưng bày sản phẩm. Qua đó, từng bước thích ứng với sự thay đổi của phương thức kinh doanh, góp phần xây dựng môi trường thương mại lành mạnh, có trách nhiệm với sức khỏe cộng đồng.

Kiểm soát nguồn cung, ngăn chặn thuốc lá nhập lậu và thuốc lá giả

Kiểm soát nguồn cung là một trong những nội dung quan trọng của chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá. Điều 3 của Luật xác định nguyên tắc kết hợp các biện pháp giảm nhu cầu sử dụng với kiểm soát nguồn cung thuốc lá. Điều 19 quy định hoạt động kinh doanh các sản phẩm thuốc lá truyền thống, nguyên liệu, máy móc, thiết bị chuyên ngành thuốc lá thuộc ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Điều 21 quy định việc kiểm soát đầu tư sản xuất thuốc lá, trong đó có giới hạn đối với việc đầu tư xây dựng mới, mở rộng quy mô và nâng cao công suất sản xuất để tiêu thụ trong nước. Điều 22 tiếp tục xác định các biện pháp quản lý sản lượng, nguyên liệu, máy móc, thiết bị, nguồn gốc, sự di chuyển và tính hợp pháp của thuốc lá. Điều 26, 27 quy định các biện pháp và trách nhiệm phòng, chống thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, với sự tham gia của các lực lượng chức năng. Việc kết hợp đồng bộ giữa kiểm soát nguồn cung, phòng chống buôn lậu, quản lý thị trường và xử lý vi phạm sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực thi chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Hoàn thiện pháp luật vì một cộng đồng khỏe mạnh, xã hội văn minh

Phòng, chống tác hại của thuốc lá là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa pháp luật, chính sách, giáo dục, truyền thông và trách nhiệm của toàn xã hội. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã thể hiện nỗ lực hoàn thiện thể chế, đáp ứng những yêu cầu mới của thực tiễn, nhất là trước sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới và sự thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh doanh. 

Để các quy định của Luật thực sự đi vào cuộc sống, cần tiếp tục bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với các luật có liên quan; xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức, cá nhân; đồng thời tăng cường nguồn lực, ứng dụng công nghệ và nâng cao hiệu quả kiểm tra, xử lý vi phạm. Điều quan trọng là phải tạo được sự chuyển biến về nhận thức và hành động trong toàn xã hội, để mỗi người dân hiểu rằng không sử dụng thuốc lá, không hút thuốc tại nơi công cộng, không cung cấp thuốc lá cho trẻ em và chủ động bảo vệ người xung quanh trước khói thuốc còn là biểu hiện của lối sống văn minh, có trách nhiệm. 

Một đất nước phát triển không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế, quy mô đô thị hay trình độ công nghệ, mà còn được thể hiện ở chất lượng sức khỏe, môi trường sống và tương lai của các thế hệ công dân. 

Hoàn thiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá vì thế sẽ góp phần xây dựng một xã hội an toàn, lành mạnh, văn minh; nơi sức khỏe, tính mạng và sự phát triển toàn diện của con người luôn được đặt ở vị trí trung tâm của mọi chính sách phát triển.

Thuốc lá điện tử 'né lệnh cấm' bằng các chiêu bán hàng tinh vi trên không gian mạng

SKĐS - Lệnh cấm thuốc lá điện tử phát huy hiệu quả, nhưng hoạt động mua bán đang chuyển sang mạng xã hội với nhiều thủ đoạn tinh vi.