Ngày 19/7/2025, tàu du lịch Vịnh Xanh 58 (còn gọi là Wonder Sea) chở 49 người đang tham quan tuyến 2 Vịnh Hạ Long thì bất ngờ bị dông lốc lật úp. Hậu quả đặc biệt nghiêm trọng: 39 người thiệt mạng, chỉ 10 người được cứu sống. Đây là một trong những thảm kịch hàng hải lớn nhất từng xảy ra trên vịnh di sản.

Cụ thể, vào lúc 12h55 ngày 19/7, tàu Vịnh Xanh 58 chở 49 người gồm 46 du khách và 3 thuyền viên tham quan tuyến 2 trên vịnh Hạ Long (bao gồm hang Sửng Sốt - đảo Ti Tốp). Đến 13h30 cùng ngày, tàu gặp dông gió mạnh và sau đó bị lật úp. Một số hành khách kịp mặc áo phao và nhảy xuống biển. Tuy nhiên, phần lớn bị mắc kẹt trong cabin hoặc khoang máy. Tàu mất tín hiệu định vị lúc 14h05, đánh dấu thời điểm xảy ra tai nạn.

Đây là tàu vỏ gỗ, được đóng mới năm 2015, đã được đăng kiểm và cấp phép hoạt động du lịch. Tuy nhiên, tình huống bất ngờ và tốc độ dông lốc quá mạnh khiến thuyền viên không kịp phản ứng.

Ngay sau vụ tai nạn, tỉnh Quảng Ninh đã huy động gần 1.000 người cùng hàng trăm phương tiện, trong đó có tàu cứu hộ, thuyền ngư dân, ca nô chuyên dụng, đội thợ lặn đặc công và nhiều thiết bị sonar dò tìm dưới nước.

Đặc biệt, lực lượng công an đã huy động 14 tàu, xuồng cao tốc và hơn 200 cán bộ, chiến sĩ trực tiếp phối hợp với các lực lượng chức năng, triển khai các biện pháp tìm kiếm cứu nạn, cứu hộ xuyên đêm, trong điều kiện thời tiết rất xấu. Các tổ công tác liên tục lặn tìm, cào lưới đáy và mở rộng bán kính tìm kiếm xung quanh khu vực tàu bị lật.

Sau 10 ngày tìm kiếm, đến sáng 27/7, toàn bộ 39 thi thể nạn nhân tử vong được tìm thấy đã hoàn tất thủ tục pháp y, bàn giao cho gia đình để tổ chức mai táng. Bên cạnh đó, con tàu Vịnh Xanh 58 cũng được trục vớt ngoài khơi vịnh Hạ Long, sau đó được lực lượng chức năng lai dắt về bờ để chờ xử lý.

Thảm họa tàu Vịnh Xanh 58 là một mất mát đau đớn và ám ảnh trên Vịnh Hạ Long. Chỉ trong khoảnh khắc, một chuyến du lịch bình thường bỗng biến thành thảm kịch khi con tàu bị dông lốc lật úp. 39 sinh mạng đã thương vong để lại những khoảng trống không gì bù đắp trong lòng gia đình. Phía sau con số thương vong là những cuộc đời, những ước mơ và những người thân đang chờ đợi.

Ông Lê Ngọc Quyền, Phó Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn Bắc Bộ cho biết, xuất phát từ đạo đức nghề nghiệp, sự đau đớn, mất mát quá lớn sau vụ lật tàu Vịnh Xanh 58 trên Vịnh Hạ Long, cùng sự chỉ đạo quyết liệt của lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh, Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Cục Khí tượng Thủy văn, những người làm công tác dự báo, cảnh báo thiên tai càng nhận thức sâu sắc hơn trách nhiệm của mình.

Mỗi cảnh báo được phát đi không chỉ là những con số hay bản tin thời tiết, mà có thể là lời cảnh báo giữ lại một sinh mạng, bảo vệ một gia đình. Từ đó, các nhà khoa học xây dựng kế hoạch phát triển Hệ thống cảnh báo thiên tai cho TP Quảng Ninh, trước mắt tập trung cảnh báo dông, sét đến từng phường, xã và các khu vực trọng yếu.

Đặc biệt, Vịnh Hạ Long và Vịnh Bái Tử Long được xác định là những khu vực cần ưu tiên, bởi đây là nơi hoạt động du lịch, giao thông hàng hải, nuôi trồng thủy sản diễn ra sôi động. Mục tiêu cao nhất của hệ thống là đưa cảnh báo đến sớm hơn, cụ thể hơn và gần người dân hơn, để những mất mát như thảm họa Vịnh Xanh 58 không lặp lại.

Ông Lê Ngọc Quyền cho biết, với đặc điểm địa hình biển, nhiều đảo đá và các hoạt động du lịch, vận tải, vịnh Hạ Long là khu vực cần đặc biệt quan tâm đến nguy cơ dông, sét.

Số liệu quan trắc cho thấy, mỗi năm khu vực này có thể xuất hiện khoảng 350-400 cơn dông, sét. Đáng chú ý, các ổ mây dông trên biển thường có quy mô nhỏ nhưng hình thành và phát triển nhanh.

Từ thực tiễn đó, UBND tỉnh Quảng Ninh phối hợp Cục Khí tượng Thuỷ văn xây dựng hệ thống dự báo, cảnh báo dông sét và đưa vào vận hành từ tháng 7/2026, sau 3 tháng thử nghiệm.

Nhóm công nghệ của Đài Khí tượng Thủy văn Bắc Bộ đã xây dựng Hệ thống cảnh báo cho Quảng Ninh dựa trên mô hình tương tự đã xây dựng và triển khai cho nghiệp vụ dự báo tại khu vực Nam Bộ, trong đó có TP. HCM.

Khác với hệ thống của TP.HCM vẫn vận hành trên nền tảng web chung của khu vực Nam Bộ, hệ thống của Quảng Ninh đánh dấu lần đầu tiên một nền tảng cảnh báo thời tiết cho địa phương vận hành hoàn toàn riêng biệt, được thiết kế theo đúng nhu cầu và bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

Hệ thống mang đến những cải tiến vượt trội, tiêu biểu là khả năng dự báo chi tiết đến từng tọa độ, cung cấp thông tin chuẩn xác, bản tin cảnh báo tự động về nguy cơ dông sét, mưa cấp độ nguy hiểm và khung thời gian cho từng điểm tham quan như động Thiên Cung, hang Đầu Gỗ, hòn Chó Đá.. cũng như dọc theo các tuyến luồng hàng hải và bến cảng.

Khi phát hiện dấu hiệu thời tiết xấu, hệ thống sẽ tự động phân tích dữ liệu thời gian thực để khoanh vùng chính xác các khu vực chịu ảnh hưởng. Khoảng thời gian dự báo sớm trước khi sự kiện thời tiết diễn ra đủ để các cơ quan quản lý ra quyết định, người dân, du khách, chủ phương tiện chủ động điều chỉnh hành trình, đưa tàu vào nơi trú ẩn an toàn hoặc tạm dừng các hoạt động ngoài trời.

Việc chia 9 vùng độc lập trên vịnh cũng hỗ trợ cơ quan chức năng đưa ra lệnh cấm hoặc cảnh báo phù hợp, tránh tình trạng phải tạm dừng hoạt động của tàu thuyền trên diện rộng như trước đây.

Để làm được những điều này, nhóm các nhà khoa học đã sử dụng đến công nghệ AI.

Ông Lê Ngọc Quyền chia sẻ, hiện nay, AI trong hệ thống được ứng dụng chủ yếu để dự báo cực ngắn từ dữ liệu radar, với thời hạn tối đa 3 giờ và bước thời gian 10 phút. Từ chuỗi dự báo này, hệ thống có thể theo dõi, xác định sự hình thành và phát triển của các ổ dông, các vùng dông sét đang di chuyển theo hướng nào, bao lâu nữa có thể ảnh hưởng tới một khu vực và cường độ đang tăng lên hay suy yếu.

Ở các mốc 10, 30, 60 và 90 phút, kết quả radar giúp theo dõi khá rõ quỹ đạo và xu thế phát triển của các vùng đối lưu đã hình thành. Hướng tiếp theo là kết hợp sâu hơn radar với vệ tinh, mạng lưới quan trắc và mô hình dự báo số để bổ sung thông tin về môi trường khí quyển. Khi đó, AI có thể tiến từ bài toán chủ yếu dự báo sự dịch chuyển của vùng dông hiện có sang dự báo xác suất hình thành dông mới. Mục tiêu là nâng cao độ tin cậy của dự báo và cảnh báo ở các hạn từ 60 đến 180 phút.

Việc ra một bản tin cảnh báo dông truyền thống bắt buộc phải trải qua 6 bước thủ công do con người thực hiện (dự báo viên). Từ lúc theo dõi - quyết định ra tin- ra bản tin và truyền tin đến người dùng nên sẽ làm chậm so với thời gian thực của thông tin cần cảnh báo.

"So với phương pháp cảnh báo dông sét truyền thống, ứng dụng AI tạo ra sự thay đổi quan trọng ở khả năng phát hiện sớm và dự báo diễn biến của ổ dông. Nếu phương pháp truyền thống chủ yếu dựa trên định luật vật lý, phân tích ảnh radar, vệ tinh, số liệu sét; phương pháp mô hình số và kinh nghiệm của dự báo viên để ngoại suy vị trí, hướng di chuyển của dông, thì AI có khả năng đồng thời xử lý một khối lượng lớn dữ liệu đa nguồn và nhận diện các mối quan hệ không gian–thời gian phức tạp. Qua đó, hệ thống có thể tự động xác định vùng có nguy cơ hình thành, phát triển hoặc tăng cường dông sét và cập nhật cảnh báo liên tục với thời hạn từ vài chục phút đến vài giờ", ông Lê Ngọc Quyền chia sẻ.

Các nghiên cứu gần đây cho thấy AI có thể cải thiện đáng kể chất lượng dự báo cực ngắn hạn, đặc biệt đối với những ổ mây đối lưu phát triển nhanh. Tuy nhiên, ông Quyền cũng nhận định, AI nên được xem là công cụ hỗ trợ, kết hợp giữa AI, radar, vệ tinh, mạng quan trắc sét, mô hình số và kinh nghiệm dự báo viên để nâng cao độ tin cậy của cảnh báo.

Ông Lê Ngọc Quyền cho biết, hệ thống hiện có khả năng cảnh báo tự động tới từng tọa độ, khu vực biển, tuyến luồng hàng hải, điểm du lịch và các vị trí khác theo nhu cầu của người dùng. Khi hệ thống nền tảng đã được thiết lập đầy đủ cơ sở dữ liệu và công nghệ AI chúng ta có thể gán nhãn cho các vị trí cần cảnh báo để Hệ thống có thể cảnh báo đến các vị trí đó.

Các thông tin, bản tin cảnh báo sẽ được chuyển tải đến đối tượng sử dụng thông qua các lớp thông tin của hệ thống, bản tin cảnh báo tự động qua tin nhắn và mạng xã hội. Đồng thời là việc phân lớp thông tin đến các cấp quản lý ra quyết định, cũng như các chủ thể hoạt động trên biển để có giải pháp ứng phó kịp thời.

Trong 5 năm trở về trước, mô hình này đã được sử dụng thử nghiệm và ứng dụng lần đầu tiên trong nghiệp vụ dự báo phục vụ phòng chống thiên tai cho khu vực Nam Bộ; các bản tin cảnh báo dông sét được xuất tự động 24/7 khi phát hiện có khả năng xảy ra dông sét.

Tuy nhiên việc xây dựng riêng cho các tỉnh, thành phố thì thành phố Quảng Ninh là địa phương đầu tiên được xây dựng Modun AI cảnh báo dông sét tự động đầu tiên.

Ông Quyền cho biết, mô hình này hoàn toàn có thể nhân rộng cho các địa phương khác, không phân biệt các tỉnh có biển cũng như không có biển, những nơi không được bao phủ bởi các trạm quan trắc định vị sét nhưng nằm trong vùng hữu dụng quét của Ra đa thời tiết.

Đại diện nhóm nghiên cứu cho biết, dù sản phẩm còn khá khiêm tốn so với nhiều loại hình thiên tai ở Việt Nam, nhưng niềm vui của những người làm khoa học là hiệu quả mang lại của Hệ thống rất lớn, hiện đã được sử dụng chính thức tại Thành phố Quảng Ninh.

"Chúng tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu và phát triển mở rộng việc ứng dụng sang cảnh báo, dự báo mưa lớn, ngập lụt và sạt lở cho thành phố Quảng Ninh", đại diện nhóm nghiên cứu chia sẻ.

Với những người làm công tác dự báo, cảnh báo thiên tai, thảm kịch Vịnh Xanh 58 không chỉ là một ký ức đau buồn, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm phải làm tốt hơn mỗi ngày. Phía sau mỗi dòng cảnh báo là tính mạng của người dân, du khách và những người đang mưu sinh trên biển. Vì thế, giá trị lớn nhất của hệ thống không nằm ở những thuật toán hay công nghệ hiện đại, mà ở khả năng biến những dữ liệu khoa học thành cảnh báo kịp thời, dễ hiểu và có thể chủ động hành động hơn với thiên tai.

Nhóm nghiên cứu kỳ vọng hệ thống cảnh báo dông, sét tại Quảng Ninh sẽ ngày càng hoàn thiện, giúp các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, người dân và du khách chủ động ứng phó trước những biến đổi thời tiết nguy hiểm. Xa hơn, công nghệ này có thể được mở rộng để cảnh báo mưa lớn, ngập lụt, sạt lở và nhiều loại hình thiên tai khác.

Điều mà những người làm khoa học mong muốn nhất không phải là có thêm một hệ thống cảnh báo sau một thảm họa, mà là cảnh báo đủ sớm để thảm họa không xảy ra. Để Vịnh Hạ Long vẫn là nơi của những chuyến đi, những nụ cười và những cuộc trở về bình an.