Từ giấy Hanji đến giấy dó: Cuộc gặp gỡ văn hóa Việt Nam - Hàn Quốc

Từ những nguyên liệu mộc mạc của thiên nhiên, qua bàn tay khéo léo của người thợ, những tờ giấy thủ công mang đậm bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc được tạo nên.

Sáng 13/11, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) phối hợp với Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc tổ chức hội thảo quốc tế "Nghề làm giấy Hanji của Hàn Quốc và giấy dó của Việt Nam: Bảo tồn, diễn giải và đối thoại văn hóa".

Bên cạnh những trao đổi chuyên môn, các hoạt động trình diễn và trải nghiệm làm giấy truyền thống đã mang đến cho công chúng cơ hội tìm hiểu nghề thủ công lâu đời của hai quốc gia.

Tinh hoa từ những tờ giấy thủ công

Hanji là loại giấy truyền thống của Hàn Quốc, được làm chủ yếu từ lớp vỏ bên trong của cây dâu giấy. Để tạo nên một tờ giấy, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ xử lý nguyên liệu, nấu, giã sợi đến xeo và phơi giấy.

Với đặc tính dai, bền, giấy Hanji từ lâu được sử dụng trong thư pháp, hội họa, lưu giữ thư tịch và chế tác các sản phẩm phục vụ đời sống.

Tại Việt Nam, giấy dó cũng gắn bó với đời sống văn hóa của người dân qua nhiều thế kỷ. Từ vỏ cây dó, người thợ tạo nên những tờ giấy mỏng, nhẹ, có độ bền cao, được sử dụng để viết chữ, in tranh dân gian, làm sách và lưu giữ tài liệu.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Hướng (Bắc Ninh) cho biết, để làm ra một tờ giấy dó hoàn chỉnh phải trải qua 36 công đoạn. Vỏ cây dó được ngâm, nấu với vôi, loại bỏ tạp chất rồi nghiền nhuyễn, đãi sạch trước khi đưa vào bể xeo giấy.

Trong quá trình xeo, người thợ sử dụng chất nhầy từ cây mò để tạo độ trơn, giúp các lớp giấy không dính vào nhau. Hiện nay, giấy dó được sử dụng nhiều trong vẽ tranh, in kinh phục vụ các nhà chùa.

Dù có những khác biệt về nguyên liệu và kỹ thuật chế tác, giấy Hanji và giấy dó đều là kết quả của quá trình tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ.

Gặp gỡ văn hóa qua đôi bàn tay nghệ nhân

Điểm nhấn của sự kiện là hoạt động trình diễn nghề làm giấy với sự tham gia của nghệ nhân An Chi Yong đến từ Hàn Quốc cùng các nghệ nhân làm giấy truyền thống của Việt Nam tại Bắc Ninh và Cao Bằng.

Tại đây, công chúng được trực tiếp quan sát các công đoạn xử lý nguyên liệu, xeo giấy và tìm hiểu cách tạo nên những sản phẩm thủ công từ giấy.

Bên bể bột giấy, nghệ nhân An Chi Yong khéo léo đưa khuôn xuống nước, chuyển động nhịp nhàng để các sợi giấy phân bố đều trên mặt khuôn. Qua từng thao tác, những tờ giấy Hanji dần thành hình.

Ở không gian bên cạnh, nghệ nhân Nông Văn Thành (xóm Quốc Dân, Quảng Uyên, Cao Bằng) giới thiệu kỹ thuật làm giấy truyền thống của người Nùng từ vỏ cây dướng.

Gắn bó với nghề 35 năm, ông Thành cho biết, để làm giấy, vỏ cây dướng phải được luộc, loại bỏ lớp vỏ đen, ninh với vôi, ngâm nước rồi đập nhuyễn. Sau khi xeo, từng lớp giấy được xếp chồng, ép ráo nước và đem phơi khô.

"Các con cháu từ 15 tuổi đã biết làm giấy. Mình cứ truyền nghề cho con cháu, đời này tiếp nối đời khác", ông Thành chia sẻ.

Không chỉ quan sát nghệ nhân làm giấy, khách tham quan còn được trải nghiệm đóng sổ thủ công. Những thao tác tưởng chừng đơn giản giúp người tham gia hiểu hơn sự tỉ mỉ, kiên nhẫn của người làm nghề.

Giữ nghề truyền thống trong đời sống hiện đại

Trước sự phát triển của sản xuất công nghiệp, nghề làm giấy thủ công đang đối mặt với nhiều khó khăn trong việc duy trì nguồn nguyên liệu, thị trường tiêu thụ và đội ngũ thợ kế cận.

Theo nghệ nhân Nông Văn Thành, trước đây trong xã có ba làng làm giấy, nay một số nơi đã bỏ nghề. Tại làng của ông, khoảng 40 trong tổng số 65 hộ vẫn duy trì sản xuất.

Bên cạnh những sản phẩm phục vụ nhu cầu truyền thống, người dân đã làm thêm các loại giấy khổ lớn, phục vụ vẽ tranh, thư pháp, đóng sổ và đáp ứng nhu cầu của khách du lịch. Một số sản phẩm đã được bán ra nước ngoài.

PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho rằng, nghề làm giấy không chỉ là kỹ thuật chế tác mà còn chứa đựng tri thức, ký ức cộng đồng và mối quan hệ giữa con người với môi trường.

Việc bảo tồn nghề thủ công không chỉ dừng lại ở sưu tầm hiện vật, ghi chép quy trình mà cần tạo điều kiện để nghệ nhân tiếp tục thực hành, trao truyền nghề cho thế hệ kế tiếp.

Thông qua hội thảo, các nhà nghiên cứu, chuyên gia và nghệ nhân hai nước đã cùng chia sẻ kinh nghiệm bảo tồn, phát huy giá trị nghề làm giấy trong đời sống hiện đại.

Từ những tờ giấy được làm bằng tay, câu chuyện về lịch sử, văn hóa và sự sáng tạo của mỗi dân tộc tiếp tục được kể, trở thành nhịp cầu kết nối Việt Nam và Hàn Quốc.