Trong mô hình truyền thống, các dịch vụ thường bị chia cắt sau những "cánh cửa" riêng biệt. Nhưng với góc nhìn của TS. Nguyễn Thị Sim, người bệnh là một hành trình liên tục không thể tách rời. TS Sim cùng cộng sự đã, đang và sẽ xây dựng một hệ sinh thái kết nối chặt chẽ các năng lực từ tiền hôn nhân, di truyền, hỗ trợ sinh sản, Y học bào thai, sản - sơ sinh (NICU) đến nhi khoa và tiêm chủng như một "vòng tròn chăm sóc khép kín'.
Tại đây, Trung tâm Y học bào thai không phải là một "ốc đảo chuyên môn" đơn độc, mà là mắt xích cốt lõi để thông tin từ trước sinh hỗ trợ phòng sinh, và dữ liệu sơ sinh quay lại kiểm chứng quyết định can thiệp. Đó là bước chuyển dịch từ việc "chữa một bệnh lý" sang sứ mệnh "chăm sóc trọn vẹn cả một con người" ngay từ trước khi lọt lòng.
Để hiểu rõ hơn về mô hình mới mẻ nhưng cũng nhân văn này, chúng tôi đã có buổi phỏng vấn TS.BS Nguyễn Thị Sim - Phó Tổng Giám đốc Bệnh viện Đại học Phenikaa, Giám đốc Trung tâm Y học Bào thai xung quanh câu chuyện này.
Hỏi: Thưa TS. Nguyễn Thị Sim, ý tưởng về một "vòng tròn chăm sóc" khép kín từ tiền hôn nhân, Y học bào thai, sản khoa, sơ sinh, nhi khoa cho đến tiêm chủng có phải xuất phát từ khoảnh khắc hay trải nghiệm thực tế trong sự nghiệp của mình không?
TS.BS Nguyễn Thị Sim: Thực ra ý tưởng này không đến từ một khoảnh khắc duy nhất, mà được hình thành dần trong gần 20 năm tôi làm sản phụ khoa và sau đó đi sâu vào Y học Bào thai.
Tôi đã gặp rất nhiều gia đình mà hành trình chăm sóc bị chia thành những đoạn rời rạc. Trước khi mang thai họ có thể cần tư vấn di truyền nhưng lại ở một nơi; khi có thai, siêu âm ở một nơi khác; phát hiện bất thường lại tìm đến một chuyên gia khác; nếu cần can thiệp bào thai thì chuyển tiếp; đến lúc sinh lại sang một bệnh viện khác; đứa trẻ sau sinh có vấn đề thì gia đình tiếp tục đi tìm bác sĩ sơ sinh, nhi khoa, tim mạch, ngoại khoa...
Nhìn từ phía hệ thống y tế, đó là rất nhiều chuyên khoa. Nhưng nhìn từ phía một gia đình, đó chỉ là hành trình của một đứa trẻ và gia đình.
Có những lúc tôi tự hỏi: tại sao chính người mẹ lại phải là người mang hồ sơ đi nối tất cả những mảnh ghép ấy với nhau?
TS.BS Nguyễn Thị Sim đang thăm khám cho một thai phụ.
Đặc biệt khi làm Y học bào thai, tôi càng thấy rõ ranh giới giữa các chuyên khoa thực ra rất "nhân tạo". Chúng ta có thể can thiệp thành công cho một thai nhi trong tử cung, nhưng nếu em bé sinh non mà hệ thống hồi sức sơ sinh chưa sẵn sàng thì thành công ấy chưa trọn vẹn. Chúng ta có thể chẩn đoán một bất thường di truyền trước sinh rất chính xác, nhưng nếu sau khi trẻ ra đời không có kế hoạch theo dõi và điều trị tiếp thì chẩn đoán ấy mới chỉ hoàn thành một phần nhiệm vụ.
Vì vậy, điều tôi muốn xây dựng không đơn thuần là một chuỗi dịch vụ từ tiền hôn nhân đến tiêm chủng. Tôi muốn đó là một hành trình chăm sóc liên tục, trong đó thông tin, trách nhiệm chuyên môn và kế hoạch điều trị được chuyển tiếp cùng với người bệnh.
Tôi thường nói với đồng nghiệp: đừng tổ chức chăm sóc theo cánh cửa của từng chuyên khoa; hãy tổ chức theo hành trình của người bệnh.
Và trong hành trình ấy, trung tâm không phải là bác sĩ hay bệnh viện, mà là người mẹ – thai nhi – đứa trẻ và gia đình.
Hỏi: Dường như việc bác sĩ theo đuổi một hệ sinh thái toàn diện xuyên suốt hành trình của một em bé dường như đang "đi ngược số đông". Điều này có mạo hiểm không và bác sĩ lấy gì để bảo đảm cho sự "mạo hiểm" này?
TS.BS Nguyễn Thị Sim: Y học càng phát triển thì chuyên khoa hóa càng sâu, điều đó là tất yếu. Một bác sĩ không thể giỏi tất cả mọi lĩnh vực. Điều chúng tôi muốn thay đổi là sự chia cắt giữa các chuyên khoa, chứ không phải xóa đi ranh giới chuyên môn.
Tôi lấy một ví dụ rất đơn giản. Một thai nhi được phát hiện có bất thường tim. Với gia đình, họ không quan tâm bệnh viện chia thành bao nhiêu khoa. Điều họ cần biết là: con tôi mắc bệnh gì, có cần can thiệp trước sinh không, nếu không thì sinh ở thời điểm nào, ở đâu, sau sinh bác sĩ nào tiếp nhận và tiên lượng lâu dài của trẻ ra sao.
Nếu mỗi chuyên khoa chỉ trả lời phần việc của mình rồi để gia đình tự tìm bước tiếp theo, chúng ta có thể làm rất tốt từng đoạn nhưng hành trình của người bệnh vẫn có những khoảng trống.
Vì vậy, "vòng tròn" mà tôi nói đến không phải là một bác sĩ làm tất cả. Ngược lại, nó chỉ có thể tồn tại khi mỗi chuyên khoa đủ mạnh và có cơ chế phối hợp rõ ràng.
Điều bảo đảm cho mô hình không phải niềm tin của một cá nhân, mà phải là đội ngũ, quy trình, hội chẩn đa chuyên khoa, dữ liệu được chia sẻ, tiêu chuẩn chất lượng và cơ chế kiểm soát an toàn.
Nếu chỉ dựa vào tâm huyết của một người thì đó không phải hệ thống. Và nếu hệ thống chỉ vận hành khi một người có mặt, thì hệ thống ấy vẫn chưa trưởng thành.
Hỏi: Bác sĩ thường được nhớ đến với cái tên bác sĩ y học bào thai, vậy theo bác sĩ sự kết nối mang tính "bản lề" giữa Y học bào thai với sản khoa – sơ sinh – nhi khoa chặt chẽ như thế nào?
TS.BS Nguyễn Thị Sim: Tôi nghĩ Y học bào thai không nên là một "ốc đảo chuyên môn". Can thiệp bào thai dù rất đặc biệt vẫn chỉ là một đoạn trong hành trình của người bệnh. Trước đó là sàng lọc, chẩn đoán hình ảnh, di truyền và tư vấn. Sau đó là sản khoa, gây mê hồi sức, sơ sinh, nhi khoa và đôi khi là tim mạch, ngoại nhi, huyết học, tiết niệu hay nhiều chuyên ngành khác.
Vì thế, với một thai nhi có bệnh lý phức tạp, chúng tôi cố gắng không đợi đến lúc em bé chào đời mới hỏi: "Bây giờ ai sẽ chăm sóc trẻ?". Câu hỏi đó phải được đặt ra ngay từ khi trẻ còn trong bụng mẹ.
Nếu dự kiến trẻ cần hồi sức ngay sau sinh, bác sĩ sơ sinh phải biết trước. Nếu trẻ có dị tật cần phẫu thuật, chuyên khoa sau sinh cần tham gia từ trước để cùng xác định thời điểm, địa điểm và phương thức sinh phù hợp. Nếu có bất thường di truyền, dữ liệu đó phải tiếp tục đi cùng đứa trẻ sau khi chào đời.
Tôi đặc biệt coi trọng "điểm bàn giao" giữa các chuyên khoa. Bởi chính những điểm chuyển tiếp ấy là nơi người bệnh dễ bị rơi vào khoảng trống nhất.
Tôi mong muốn hồ sơ của một thai nhi không "kết thúc" vào thời điểm cắt dây rốn. Sau sinh, dữ liệu về chẩn đoán trước sinh, can thiệp đã thực hiện, diễn biến thai kỳ phải trở thành một phần thông tin để bác sĩ sơ sinh và nhi khoa tiếp tục chăm sóc trẻ. Và ngược lại, kết quả của trẻ sau sinh cũng cần quay trở lại với bác sĩ Y học Bào thai.
Nếu chúng tôi chỉ biết một thủ thuật trước sinh đã thành công mà không biết đứa trẻ một năm, ba năm hay năm năm sau phát triển như thế nào, thì chúng tôi vẫn chưa trả lời được đầy đủ câu hỏi liệu quyết định ngày hôm đó có thực sự tốt hay không.
Đó là lý do tôi gọi đây là một vòng tròn chứ không phải một đường thẳng.
Hỏi: Đằng sau một mô hình lớn là áp lực nhân sự, tiêu chuẩn phối hợp liên chuyên khoa và cả sự kiên nhẫn khi "đi ngược". Bác sĩ vượt qua bằng niềm tin gì để giữ tâm huyết đến cùng?
TS.BS Nguyễn Thị Sim: Có những giai đoạn tôi cũng từng nghĩ đơn giản rằng khó nhất là đưa được một kỹ thuật mới về Việt Nam.
Sau này tôi mới hiểu, làm được một kỹ thuật khó đã khó, xây được một đội ngũ cùng làm đúng còn khó hơn; xây một hệ thống có thể duy trì chất lượng qua thời gian lại càng khó hơn nữa.
Máy móc có thể mua. Một quy trình có thể viết. Nhưng để nhiều con người thuộc nhiều chuyên khoa cùng nhìn về một mục tiêu chung thì cần thời gian.
Bởi mỗi chuyên khoa có ngôn ngữ, ưu tiên và cách đánh giá nguy cơ khác nhau. Y học Bào thai có thể muốn kéo dài thai kỳ thêm một tuần; sản khoa phải cân nhắc sự an toàn của người mẹ; sơ sinh lại nhìn vào khả năng sống và những nguy cơ của trẻ nếu sinh ở tuần thai đó. Không phải lúc nào các góc nhìn cũng giống nhau.
Điều giữ tôi tiếp tục không phải niềm tin rằng mình luôn đúng. Ngược lại, tôi nghĩ điều quan trọng là xây được một môi trường mà mọi người có thể nói rằng mình chưa chắc, có thể tranh luận và cuối cùng cùng tìm ra quyết định tốt nhất cho người bệnh.
Tôi cũng ngày càng tin rằng người đứng đầu không nên cố trở thành người giỏi nhất ở tất cả mọi việc.
Việc của mình là tìm được những người giỏi, tạo điều kiện để họ phát triển, kết nối họ với nhau và xây một cơ chế để năng lực của từng người trở thành năng lực chung.
Nếu một ngày hệ thống vẫn vận hành tốt khi tôi không có mặt, thậm chí thế hệ sau làm tốt hơn chúng tôi, tôi nghĩ đó mới là một thành công thực sự.
Hỏi: Nếu hệ sinh thái từ tiền hôn nhân đến tiêm chủng là một bức tranh toàn vẹn, thì bác sĩ kỳ vọng gì về giá trị quan trọng nhất về sức khỏe và thể chất trong tương lai của trẻ em Việt Nam?
TS.BS Nguyễn Thị Sim: Nếu phải chọn một giá trị quan trọng nhất, tôi nghĩ đó là khả năng phòng ngừa và can thiệp đúng thời điểm, thay vì chờ đến khi bệnh đã biểu hiện đầy đủ mới bắt đầu điều trị.
Một đứa trẻ khỏe mạnh không bắt đầu từ phòng sinh.
Hành trình ấy có thể bắt đầu trước cả khi em bé được hình thành: từ sức khỏe của cha mẹ, tư vấn tiền hôn nhân, đánh giá nguy cơ di truyền, chuẩn bị mang thai.
Khi thai nhi hình thành, chúng ta có sàng lọc và chẩn đoán trước sinh. Nếu phát hiện bất thường, một số trường hợp có thể theo dõi, một số cần can thiệp, một số cần chuẩn bị cuộc sinh tại nơi có đủ điều kiện hồi sức và điều trị sau sinh.
Sau khi trẻ chào đời, hành trình tiếp tục với dinh dưỡng, sơ sinh, nhi khoa, tiêm chủng, theo dõi tăng trưởng và phát triển.
TS.BS Nguyễn Thị Sim và một em bé được chị can thiệp thành công từ khi còn trong bào thai.
Nếu những dữ liệu đó được kết nối, chúng ta không chỉ chữa một bệnh tại một thời điểm mà có thể hiểu toàn bộ hành trình sức khỏe của một đứa trẻ.
Về lâu dài, giá trị lớn hơn nữa là dữ liệu. Khi biết một chẩn đoán trước sinh dẫn đến kết quả nào sau sinh, một can thiệp hôm nay ảnh hưởng thế nào đến trẻ vài năm sau, chúng ta có thể quay trở lại và làm tốt hơn cho những thai nhi tiếp theo.
Vì vậy, đích đến của "vòng tròn chăm sóc" không phải tạo ra thật nhiều dịch vụ.
Đích đến là giúp một đứa trẻ có cơ hội được dự phòng sớm hơn, phát hiện sớm hơn, điều trị đúng thời điểm hơn và được theo dõi liên tục hơn trong những năm đầu đời.
Hỏi: Để hiện thực hóa trọn vẹn "vòng tròn" này tại bệnh viện cũng như định hình dấu ấn cá nhân, thời gian tới bác sĩ cùng Trung tâm y học bào thai cũng như PhenikaaMec sẽ có bước đi trọng tâm nào?
TS.BS Nguyễn Thị Sim: Ở giai đoạn này, tôi muốn dành nhiều thời gian hơn cho ba việc: xây con người, xây sự kết nối và xây dữ liệu kết quả lâu dài.
Tôi muốn đào tạo một thế hệ bác sĩ trẻ có thể đi xa hơn chúng tôi. Họ không chỉ cần học kỹ thuật mà phải học cách chẩn đoán, tư vấn, ra quyết định, làm việc đa chuyên khoa và biết giới hạn của chính mình.
Thứ hai là kết nối. Tôi muốn Y học bào thai tại PhenikaaMec thực sự trở thành một mắt xích trong hệ sinh thái chăm sóc mẹ và trẻ, thay vì một đơn vị kỹ thuật đứng riêng. Từ di truyền, sản khoa, Y học bào thai đến sơ sinh, nhi khoa và các chuyên khoa sau sinh, người bệnh cần cảm nhận đó là một hành trình, không phải nhiều lần bắt đầu lại.
Và thứ ba là kết quả lâu dài. Tôi muốn chúng tôi không chỉ hỏi hôm nay thủ thuật có thành công không, mà tiếp tục hỏi: người mẹ có an toàn không, đứa trẻ sau sinh thế nào, một năm, ba năm sau phát triển ra sao?
Còn về "dấu ấn cá nhân", tôi không mong các gia đình phải nhớ tôi vì đã thực hiện bao nhiêu ca can thiệp. Nếu có một điều tôi muốn họ nhớ, thì đó là: ở những thời điểm khó khăn nhất của hành trình làm cha mẹ, họ đã từng có một đội ngũ cùng mình tìm kiếm lựa chọn tốt nhất cho đứa trẻ.
Tôi mong một ngày những bác sĩ trẻ mà chúng tôi đào tạo sẽ làm tốt hơn thế hệ của tôi. Khi ấy, có thể người bệnh không còn cần tìm đến một cái tên cụ thể nữa.
Họ chỉ cần bước vào một hệ thống và biết rằng, từ trước khi một đứa trẻ chào đời cho đến những năm đầu đời, sẽ luôn có người tiếp tục câu chuyện chăm sóc của em.
Đối với tôi, nếu xây được điều đó, đó mới là dấu ấn đáng để theo đuổi.
Trân trọng cảm ơn TS.BS Nguyễn Thị Sim!
Bệnh viện đại học Phenikaa