Thay đổi tiếp cận truyền thông về cộng đồng người khuyết tật
Ngày 12/8, Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội phối hợp cùng Tổ chức Humanity & Inclusion (HI) tổ chức Hội nghị chuyên đề "Ngôn từ và Góc máy: Thực hành truyền thông tiếp cận từ nội dung đến hình ảnh". Sự kiện thuộc Dự án MIC do Phái đoàn Liên minh châu Âu tài trợ nhằm nâng cao nhận thức, giảm kỳ thị và thúc đẩy sự tham gia của người khuyết tật trong đời sống.
Phát biểu khai mạc tại hội nghị, ông Phạm Quang Khoát - Phó chủ tịch Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội nhấn mạnh, truyền thông là công cụ có sức mạnh đặc biệt. Một bài báo, một bức ảnh hay một từ trong tiêu đề đều tác động đáng kể đến cách cộng đồng nhìn nhận về người khuyết tật.
Ông Phạm Quang Khoát - Phó chủ tịch Hội người khuyết tật TP. Hà Nội phát biểu tại hội nghị. Ảnh: HB
Ông Phạm Quang Khoát chỉ ra thực tế nhiều bài báo hiện nay vẫn duy trì thói quen dùng các từ ngữ như "lương y tật nguyền", "cô gái tật nguyền" hay "làm nên điều kỳ diệu". Dù người viết không chủ ý gây tổn thương, cách diễn đạt này vô tình nhấn mạnh vào khiếm khuyết hoặc biến thành tựu bình thường thành kỳ tích.
"Nếu một người sử dụng xe lăn tốt nghiệp đại học, chúng ta có nhất thiết phải gọi đó là một kỳ tích? Chúng ta cần đặt thêm câu hỏi rằng tôi đang kể câu chuyện này từ góc nhìn của ai, và nếu tôi là nhân vật trong câu chuyện đó, tôi có muốn mình được miêu tả như thế không?", ông Phạm Quang Khoát đặt vấn đề.
Theo đại diện Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội, truyền thông cần hướng tới nguyên tắc không thương hại, không tô hồng, không biến khuyết tật thành kỳ tích. Tác phẩm báo chí cần kể về người khuyết tật như những con người bình thường với những câu chuyện phi thường theo cách rất đỗi bình thường, phản ánh đúng quyền được sống một cuộc đời do chính mình lựa chọn.
Quang cảnh hội nghị chuyên đề "Ngôn từ và Góc máy: Thực hành truyền thông tiếp cận từ nội dung đến hình ảnh".
Giới thiệu về chương trình, bà Nguyễn Thị Ngọc Hà, Quản lý Dự án MIC, tổ chức HI tại Việt Nam cho biết dự án do Phái đoàn Liên minh châu Âu tài trợ, triển khai tại Hà Nội với sự phối hợp giữa HI Việt Nam và Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội. Dự án hướng tới giảm kỳ thị, tăng cường sự tham gia và tiếng nói của người khuyết tật, đặc biệt là những nhóm ít được đại diện trong các lĩnh vực giáo dục, việc làm và phòng, chống bạo lực trên cơ sở giới.
Chia sẻ tại hội nghị, bà Dương Thị Vân, Giám đốc Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ hòa nhập NKT (ICC), nguyên Chủ tịch Hội Người khuyết tật TP.Hà Nội nhấn mạnh các rào cản về môi trường, giao tiếp, nhận thức và thái độ xã hội. Bên cạnh cải thiện hạ tầng, thay đổi nhận thức cộng đồng là yếu tố then chốt để thúc đẩy hòa nhập.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Tổng điều tra dân số, Việt Nam hiện có khoảng 7% dân số (hơn 7 triệu người) là người khuyết tật. Báo chí cần dừng việc khai thác hình ảnh người khuyết tật làm nguồn cảm hứng cho người không khuyết tật (inspiration porn), phản ánh họ là những chủ thể bình đẳng, có đầy đủ quyền lợi và nghĩa vụ công dân.
Quy chuẩn tác nghiệp báo chí tiếp cận và đạo đức truyền thông
Buổi tọa đàm cũng tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế giúp người làm báo nhận diện rào cản. Phóng viên và sinh viên báo chí được chia thành các nhóm trải nghiệm di chuyển bằng xe lăn, đeo kính che mắt cảm nhận không gian của người khiếm thị hay học ngôn ngữ ký hiệu cùng người khiếm thính.
Người làm báo và sinh viên báo chí tham gia các hoạt động trải nghiệm thực tế tại tọa đàm: học ngôn ngữ ký hiệu cùng người khiếm thính, đeo băng che mắt dùng gậy di chuyển qua chướng ngại vật và điều khiển xe lăn để nhận diện trực quan các rào cản.
Tại buổi toạ đàm, bà Nguyễn Thị Thục Hạnh, nguyên Tổng biên tập Báo Phụ nữ Việt Nam, nguyên Ủy viên Ban chấp hành Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh, một bài báo về người khuyết tật không cần làm độc giả thương nhân vật, cũng không cần buộc nhân vật phải truyền cảm hứng. Truyền thông cần chuyển dịch từ đề tài nhân đạo sang chủ đề xã hội chính thống.
Đội ngũ phóng viên, biên tập viên cần tuân thủ quy tắc tác nghiệp khi tiếp cận từng nhóm nhân vật. Khi phỏng vấn người dùng xe lăn, nhà báo trao đổi ở vị trí ngang tầm mắt, khảo sát trước tính tiếp cận của địa điểm và tuyệt đối không tự ý đẩy xe khi chưa hỏi ý kiến.
Đối với nhân vật khiếm thị, phóng viên chủ động giới thiệu bản thân, mô tả không gian xung quanh và sử dụng ngôn ngữ hướng dẫn vị trí rõ ràng. Khi làm việc với người khiếm thính, nhà báo tương tác trực tiếp với nhân vật chính thay vì chỉ đối thoại với người phiên dịch, đồng thời khung hình quay phim bắt buộc thu trọn từ đầu đến thắt lưng để giữ biểu cảm và ngôn ngữ cơ thể.
Thực hành báo chí tiếp cận tuân thủ nguyên tắc "Không có gì về chúng tôi nếu không có chúng tôi" (Nothing About Us Without Us). Mỗi từ ngữ lựa chọn, mỗi khuôn hình tạo ra đều có thể góp phần dựng lên một rào cản hoặc mở ra một cánh cửa cho sự hòa nhập.
