Bán trú… nhưng sống như nội trú
Cách đây vài năm, chuyện học sinh vùng cao Kỳ Sơn ở trọ quanh trường là điều quá quen thuộc. Những căn phòng ẩm thấp, chật chội, thiếu an toàn từng là nỗi lo thường trực của phụ huynh.
Từ năm học 2022 - 2023, Trường THPT Kỳ Sơn đưa vào sử dụng khu ký túc xá với 126 phòng, có nhà vệ sinh khép kín, trang bị tương đối đầy đủ. Sự thay đổi này lập tức kéo học sinh quay lại trường.
Mô hình bán trú kiểu mới đã góp phần nâng chất lượng giáo dục, tỷ lệ học sinh bỏ học giảm.
"Ở đây sạch sẽ, an toàn, lại được hỗ trợ gạo và ăn trưa. Quan trọng nhất là tụi em tập trung học hơn", Lương Hoàng Vỹ, lớp 12C9 chia sẻ. Số lượng học sinh đăng ký ở lại trường tăng gấp nhiều lần. Không còn cảnh tan học là "mạnh ai nấy về trọ", nhịp sống học đường được kéo dài sang cả buổi tối.
Nhưng cũng từ đó, một thực tế khác hình thành. Mỗi tối, giáo viên thay nhau trực. Không chỉ quản lý, họ trực tiếp kèm cặp, giảng lại bài, tổ chức tự học có hướng dẫn.
"Chúng tôi gần như làm thêm một ca nữa mỗi ngày. Nhưng thấy học sinh tiến bộ, đặt mục tiêu vào đại học, ai cũng cố", thầy Nguyễn Văn Đạt, giáo viên Trường THPT Kỳ Sơn nói.
Giáo viên Trường THPT Kỳ Sơn tự nguyện dạy thêm miễn phí cho học sinh vào các buổi tối.
Theo lãnh đạo nhà trường, ngoài giờ học chính khóa, học sinh còn học phụ đạo buổi chiều và tự học buổi tối. Các hoạt động kỹ năng sống cũng được lồng ghép để bù đắp thiếu hụt cho học sinh vùng sâu. Chính cách làm này giúp chất lượng học tập cải thiện rõ rệt, tỷ lệ bỏ học giảm sâu. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ, mô hình này không có trong hệ thống chính sách hiện hành.
Chạy trước thực tiễn, vướng ở cơ chế
Theo quy định hiện hành, mô hình trường phổ thông dân tộc bán trú chỉ áp dụng cho bậc tiểu học và THCS. Bậc THPT chưa có khung pháp lý tương ứng. Điều đó khiến Trường THPT Kỳ Sơn rơi vào tình trạng "vận hành thật cơ chế không có".
Sau hơn 3 năm triển khai, mô hình bán trú tại Trường THPT Kỳ Sơn cho thấy, hiệu quả rõ rệt nhưng cũng bộc lộ không ít lúng túng trong quản trị. Là mô hình mới, chưa có tiền lệ ở bậc THPT, nên quá trình vận hành có lúc thiếu đồng bộ, thậm chí còn mang tính "vừa làm vừa rút kinh nghiệm".
Do chưa phải là trường bán trú, kinh phí chi thường xuyên của trường vẫn áp dụng như các trường THPT, trong khi chi phí vận hành riêng tiền điện đã lên tới 50-60 triệu đồng/tháng, gây áp lực lớn cho nhà trường.
Dù vậy, con số học sinh đăng ký ở bán trú tăng gần gấp 4 lần so với năm đầu tiên là minh chứng rõ ràng nhất. Chất lượng dạy và học chuyển biến tích cực, tỷ lệ học sinh bỏ học giảm dần, số lượng tuyển sinh vào lớp 10 năm sau luôn cao hơn năm trước.
Tuy nhiên, đằng sau những kết quả này là áp lực không nhỏ đối với nhà trường. Hiệu trưởng Lê Văn Tảo nhìn nhận: "Gọi là bán trú, nhưng thực tế chúng tôi vận hành như nội trú. Ngoài học buổi sáng, học sinh học thêm buổi chiều, buổi tối tiếp tục phụ đạo, tự học có hướng dẫn. Nhà trường còn tổ chức các hoạt động kỹ năng sống, ngoại khóa để hỗ trợ các em".
Khối lượng công việc tăng lên, nhưng nhân lực lại thiếu hụt. Với 44 lớp học, trường hiện thiếu khoảng 15 giáo viên so với định mức. Để duy trì hoạt động, giáo viên buộc phải tăng tiết, tăng ca, song không có chế độ hỗ trợ tương ứng như các trường bán trú ở bậc học khác.
Áp lực tài chính cũng là một bài toán nan giải. Do chưa được công nhận là trường bán trú, kinh phí chi thường xuyên của nhà trường vẫn áp dụng như các trường THPT thông thường, trong khi chi phí vận hành thực tế tăng cao. "Chỉ riêng tiền điện thắp sáng đã lên tới 50 - 60 triệu đồng mỗi tháng. Trước đây còn được địa phương hỗ trợ một phần, nhưng hiện nay chưa có phương án cụ thể", thầy Tảo cho biết.
Trong bối cảnh đó, nhà trường buộc phải tự cân đối, xoay xở để duy trì hoạt động. "Chúng tôi vừa làm, vừa tự tìm cách thích nghi", vị hiệu trưởng này nói thêm.
Trường THPT Kỳ Sơn hiện có hơn 2000 học sinh đang theo học.
Không chỉ Kỳ Sơn, tại Trường THPT Quế Phong, câu chuyện còn khó hơn. Trường hiện đang đối mặt tình trạng quá tải và xuống cấp sau gần 60 năm hoạt động. Với quy mô 45 lớp, nhà trường thiếu 9 phòng học văn hóa như, các phòng bộ môn, thư viện, nhà đa năng chưa đạt chuẩn. Nhiều hạng mục hạ tầng đã xuống cấp, xuất hiện bong tróc, nứt vỡ; hệ thống điện, cấp thoát nước và thiết bị PCCC chưa đáp ứng yêu cầu kỹ thuật.
Trong khi đó, hơn 80% học sinh là người dân tộc thiểu số, nhu cầu ở nội trú rất lớn (trên 1.200 em), nhưng quỹ phòng chỉ đáp ứng được một phần, buộc nhiều học sinh phải thuê trọ bên ngoài, tiềm ẩn rủi ro về an ninh và quản lý.
Hiệu trưởng Từ Thị Vân cho rằng, việc đầu tư, nâng cấp cơ sở vật chất không chỉ nhằm đảm bảo điều kiện dạy học mà còn là giải pháp quan trọng để thực hiện chính sách phát triển giáo dục vùng khó, bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực địa phương.
Thực tế tại Nghệ An cho thấy mô hình bán trú THPT không chỉ là giải pháp tình thế, mà là một hướng đi hiệu quả cho giáo dục vùng khó. Việc mở rộng khu nội trú, xây mới nhà công vụ được kỳ vọng giúp học sinh vùng biên, vùng sâu có điều kiện sinh hoạt an toàn, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục và bảo đảm công bằng trong tiếp cận học tập. Dự án phù hợp với Quy hoạch tỉnh Nghệ An giai đoạn 2021 - 2030 và đang được các sở, ngành liên quan xem xét chủ trương đầu tư.
Mô hình bán trú THPT tại Nghệ An được đánh giá là bước đi đột phá trong phát triển giáo dục vùng dân tộc thiểu số, miền núi, đồng thời đáp ứng nhu cầu thực tế của phụ huynh và học sinh về một môi trường học tập ổn định, an toàn. Tuy nhiên, sau hơn 3 năm thí điểm, mô hình này cần được tổng kết, đánh giá để hoàn thiện cơ chế chính sách.
Việc sớm có hỗ trợ về nhân sự, tài chính và tổ chức dạy học 2 buổi/ngày được xem là điều kiện then chốt để duy trì hiệu quả.
Nếu được "cởi trói" về cơ chế, sẽ tạo cơ sở để mô hình phát triển bền vững và thực sự là mái nhà thứ hai, là điểm tựa của học sinh vùng cao.
Thí điểm mô hình bán trú THPT tại Nghệ An
Ngày 24/10/2022, UBND tỉnh Nghệ An ban hành Quyết định 3279/QĐ-UBND, phê duyệt Đề án phát triển giáo dục vùng dân tộc thiểu số, miền núi giai đoạn 2022 - 2025, định hướng đến 2030. Theo Đề án, tỉnh thí điểm mô hình trường phổ thông dân tộc bán trú bậc THPT tại Kỳ Sơn và Quế Phong.
Đầu năm 2023, Trường THPT Kỳ Sơn xây dựng kế hoạch phát triển theo mô hình bán trú kiểu mới, giai đoạn 2023 - 2028, tầm nhìn đến 2035. Mô hình nhằm đáp ứng nhu cầu thực tế của học sinh vùng cao về nơi ở an toàn, điều kiện học tập ổn định, đồng thời tận dụng các chính sách hỗ trợ hiện hành như Nghị định 116 (nay là 66) và Nghị định 81.
Tuy nhiên, do chưa có tiền lệ ở bậc THPT, quá trình triển khai chủ yếu dựa vào kinh nghiệm thực tiễn và tham khảo từ các trường dân tộc nội trú, bán trú bậc THCS.
