Trung Quốc đang trở thành 'miền đất hứa' của ngành công nghệ sinh học toàn cầu?

Tháng 10 vừa qua, một thương vụ lớn đã thu hút sự chú ý của giới tài chính toàn cầu khi hãng dược Hansoh của Trung Quốc bắt tay cùng tập đoàn khổng lồ Roche đến từ Thụy Sĩ để phát triển dòng thuốc điều trị ung thư thuộc nhóm kháng thể gắn thuốc. 

Trong thương vụ đình đám này, phía Roche chấp nhận trả trước 400 triệu USD, đồng thời nâng tổng giá trị hợp đồng lên mức có thể vượt ngưỡng 15 tỷ USD nếu các cột mốc nghiên cứu và doanh số thương mại đạt kỳ vọng.

Nếu quay ngược thời gian về 1 thập kỷ trước, những con số khổng lồ như vậy dường như là điều không tưởng khi đặt cạnh tên tuổi của một doanh nghiệp dược nội địa ở Trung Quốc.

Nhưng ở thời điểm hiện tại, cái bắt tay giữa Hansoh và Roche chỉ là một lát cắt tiêu biểu trong làn sóng các tập đoàn y dược phương Tây ồ ạt đổ về thị trường tỷ dân này để tìm kiếm nguồn thuốc mới.

Những con số thống kê từ giới chuyên môn đã khắc họa rõ nét bức tranh bùng nổ ấy. Dẫn dữ liệu từ Cơ quan quản lý dược phẩm Trung Quốc, tờ Nikkei Asia cho biết tổng giá trị các thương vụ cấp phép thuốc ra nước ngoài của các doanh nghiệp nước này trong năm 2025 đã chạm mốc 135,7 tỷ USD, tăng gấp 54 lần so với cách đây 10 năm. 

Đáng chú ý hơn, chỉ tính riêng trong 6 tháng đầu năm nay, các hãng dược Trung Quốc đã đặt bút ký kết 81 hợp đồng với tổng giá trị lên tới khoảng 110 tỷ USD, tương đương 80% thành tích của cả năm ngoái. 

Ngân hàng đầu tư Locust Walk cũng đưa ra ước tính rằng Trung Quốc hiện chiếm khoảng 60% tổng giá trị cấp phép dược phẩm toàn cầu trong nửa đầu năm nay, ghi nhận bước nhảy vọt ấn tượng so với tỷ trọng 48% của năm 2025. 

Dù cách thức thống kê ở mỗi tổ chức có đôi chút chênh lệch, tất cả đều đồng thuận về một xu hướng dịch chuyển mạnh mẽ không thể đảo ngược.

Đi sâu vào cấu trúc các giao dịch, phần lớn hợp đồng đều được thiết kế dưới hình thức cấp phép bản quyền ra nước ngoài, thay vì mua bán và sáp nhập như truyền thống. Theo đó, các đối tác phương Tây sẽ bỏ tiền mua quyền phát triển lâm sàng, xin cấp phép lưu hành và phân phối độc quyền sản phẩm tại các thị trường bên ngoài Trung Quốc. 

Đổi lại, những công ty nghiên cứu tại Trung Quốc sẽ thu về khoản tiền trả trước rủng rỉnh, đi kèm các đợt thanh toán theo tiến độ nghiên cứu và tỷ lệ chia sẻ doanh thu bản quyền về sau. 

Mô hình hợp tác này trở nên phổ biến một phần xuất phát từ rào cản chính sách, bởi Bắc Kinh không muốn các tập đoàn nước ngoài thâu tóm những doanh nghiệp công nghệ sinh học đầu ngành, khiến phương thức mua đứt bán đoạn vốn quen thuộc của giới dược phẩm quốc tế khó lòng áp dụng tại đây.

Từ cải cách đột phá đến cứu cánh của các ông lớn phương Tây

Sức hút mãnh liệt của thị trường Trung Quốc trước hết bắt nguồn từ bài toán sinh tồn đầy cấp bách của chính các ông lớn dược phẩm phương Tây. Theo giới phân tích, hàng loạt loại thuốc chủ lực đang mang về doanh thu dự kiến hơn 500 tỷ USD/năm sẽ đồng loạt hết hạn bảo hộ bằng sáng chế trước năm 2033. 

Đơn cử như hoạt chất semaglutide làm nên tên tuổi của bộ đôi thuốc trị đái tháo đường và giảm cân Ozempic cùng Wegovy sẽ mất quyền bảo hộ tại các thị trường trọng điểm vào năm 2031.

Tương tự, dòng sản phẩm Keytruda của hãng Merck, vốn từng giữ ngôi vương trong các dòng thuốc điều trị ung thư bán chạy nhất hành tinh, cũng đứng trước nguy cơ mất độc quyền tại Mỹ vào khoảng năm 2028. 

Trong bối cảnh tự mày mò nghiên cứu một loại thuốc mới từ đầu có thể tiêu tốn tới 1 thập kỷ, còn chi phí thâu tóm các công ty công nghệ sinh học tại Mỹ ngày càng đắt đỏ khi chỉ số Nasdaq Biotech đã tăng vọt 37% trong vòng 12 tháng để thiết lập đỉnh cao mới, việc tìm kiếm nguồn cung bên ngoài trở thành lựa chọn tối ưu.

Đứng trước cơn khát của các tập đoàn quốc tế, Trung Quốc đã chứng minh họ nắm giữ đúng những mảnh ghép mà thị trường cần, dẫu hành trình vươn mình này hoàn toàn không diễn ra trong một sớm một chiều. 

Tiến sĩ Michelle Xia, đồng sáng lập kiêm Giám đốc điều hành hãng dược Akeso, vẫn nhớ như in những ngày đầu chập chững khởi nghiệp khi "Trung Quốc gần như chưa có mảnh đất màu mỡ nào cho hoạt động đổi mới sáng tạo". 

Bước ngoặt thực sự đến từ năm 2015, thời điểm chính phủ nước này quyết tâm cải tổ toàn diện hệ thống đăng ký dược phẩm, giải quyết dứt điểm tình trạng tồn đọng hồ sơ và siết chặt tiêu chuẩn chất lượng dữ liệu nghiên cứu. 

Tiếp nối đà cải cách, Sở Giao dịch Chứng khoán Hong Kong đã mở cửa cho phép các công ty công nghệ sinh học chưa có doanh thu được niêm yết huy động vốn, đồng thời Quỹ Bảo hiểm y tế Quốc gia Trung Quốc cũng mở rộng danh mục chi trả cho các dòng thuốc thế hệ mới. 

Gần đây nhất, vào tháng 9 năm ngoái, các cơ quan quản lý ở nước này tiếp tục rút ngắn thời gian thẩm định hồ sơ thử nghiệm lâm sàng đối với các loại thuốc đủ điều kiện từ 60 ngày xuống chỉ còn 30 ngày làm việc.

Bên cạnh bệ đỡ chính sách thông thoáng, lợi thế về chi phí và tốc độ triển khai cũng giúp Trung Quốc ghi điểm tuyệt đối trong mắt các đối tác ngoại. Một báo cáo phân tích được truyền thông Hàn Quốc dẫn lại chỉ ra rằng, chi phí gia công và sản xuất tại các đơn vị theo hợp đồng ở Trung Quốc thường thấp hơn 30-40% so với mặt bằng chung tại Mỹ và châu Âu. 

Nguồn nhân lực nghiên cứu chất lượng cao tại đây cũng liên tục được bồi đắp, nhờ làn sóng các nhà khoa học gốc Hoa từng học tập và làm việc lâu năm tại Mỹ hay Anh quyết định hồi hương cống hiến. 

Nhờ sự cộng hưởng này, số lượng thử nghiệm lâm sàng mà Trung Quốc đăng ký với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong năm 2024 đã vượt ngưỡng 7.100 dự án, bỏ xa con số khoảng 6.000 của Mỹ. Một lãnh đạo cấp cao của tập đoàn Pfizer thậm chí từng thừa nhận tốc độ phát triển thuốc mới tại Trung Quốc hiện nhanh gấp 3 lần so với khu vực châu Âu.

Khi dòng vốn toàn cầu cùng đổ dồn về một điểm nóng, mặt bằng giá cả giao dịch tất yếu bị đẩy lên cao ngất ngưởng. 

Dữ liệu từ công ty nghiên cứu thị trường Evaluate cho thấy, khoản tiền trả trước trung bình trong các thương vụ hợp tác giữa các tập đoàn phương Tây và doanh nghiệp Trung Quốc đã tăng vọt 230%, nhảy từ mức 52 triệu USD năm 2022 lên con số 172 triệu USD trong năm nay. 

Điển hình như hồi năm 2025, Pfizer và công ty dược phẩm sinh học Trung Quốc 3SBio đã ký kết thỏa thuận cấp phép độc quyền trị giá hơn 6 tỷ USD cho ứng viên thuốc điều trị ung thư SSGJ-707. Thương vụ này thiết lập kỷ lục về khoản thanh toán trả trước cho một giao dịch chuyển nhượng bản quyền thuốc phát minh từ Trung Quốc.

Nhận định về xu thế này, ông Kevin Chang, người đứng đầu mảng chăm sóc sức khỏe khu vực Trung Quốc đại lục tại công ty tư vấn Bain, cho rằng câu hỏi đặt ra lúc này không còn là liệu Trung Quốc có khả năng đổi mới sáng tạo hay không, mà là tập đoàn dược phẩm toàn cầu nào đủ bản lĩnh để làm ngơ trước làn sóng đổi mới này.

Tham vọng thập kỷ và rào cản từ tâm lý an toàn

Ở chiều ngược lại, bức tranh này còn mang theo một vế đối trọng đầy tham vọng từ chính nội tại các doanh nghiệp công nghệ sinh học Trung Quốc. 

Chia sẻ với chuyên trang Fierce, nhiều nhà điều hành cấp cao tại nước này bày tỏ khát vọng không muốn mãi cam phận làm xưởng gia công hay nhà cung cấp nguyên liệu đầu vào cho các ông lớn phương Tây, mà khao khát được tự mình ngồi vào bàn đàm phán ngang hàng với những gã khổng lồ của ngành dược thế giới.

Ông John Zhu, Giám đốc điều hành hãng Duality Biotherapeutics, thậm chí tự tin dự đoán Trung Quốc hoàn toàn có thể sản sinh ra 5-10 tập đoàn dược phẩm mang tầm vóc toàn cầu trong vòng 5-10 năm tới. 

Theo định nghĩa của vị lãnh đạo này, một tập đoàn đạt chuẩn toàn cầu phải sở hữu mức vốn hóa thị trường từ 50 tỷ USD trở lên cùng mạng lưới hiện diện thương mại phủ sóng khắp thế giới. 

Dù tính đến nay chưa có doanh nghiệp dược niêm yết nào của Trung Quốc chạm tới cột mốc khắt khe đó, một cái tên sáng giá là BeOne đã vượt ngưỡng vốn hóa 40 tỷ USD trong khi cái tên khác là Hengrui cũng đang bám đuổi rất sát phía sau. 

Tuy nhiên, một chuyên gia dày dạn kinh nghiệm của hãng tư vấn McKinsey vẫn đưa ra lời nhắc nhở thực tế rằng, các đế chế dược phẩm phương Tây đều phải mất nhiều thập kỷ tích lũy mới vươn lên thành người chơi toàn cầu và các doanh nghiệp Trung Quốc khó lòng rút ngắn được quy luật khắc nghiệt đó.

Nhìn thẳng vào thực tế, đằng sau những con số hào nhoáng, ngành công nghệ sinh học Trung Quốc vẫn bộc lộ không ít điểm yếu cố hữu. Theo dữ liệu thống kê từ tổ chức nghiên cứu IQVIA, có tới 88% các thử nghiệm lâm sàng do các doanh nghiệp nước này tài trợ trong năm ngoái chỉ diễn ra gói gọn trong phạm vi nội địa. 

Chính ông Tôn Phiêu Dương, Chủ tịch Hội đồng Quản trị tập đoàn Hengrui, cũng từng thẳng thắn thừa nhận việc tuyển dụng đội ngũ nhân sự giàu kinh nghiệm điều hành các cuộc thử nghiệm đa quốc gia và am hiểu quy trình đăng ký lưu hành thuốc tại nước ngoài vẫn là bài toán nan giải. 

Trong khi đó, Cơ quan Quản lý Thực phẩm & Dược phẩm Mỹ (FDA) luôn yêu cầu phần lớn dữ liệu bệnh nhân trong hồ sơ xin cấp phép phải được thu thập ngay tại Mỹ. Điều này đồng nghĩa với việc các loại thuốc chỉ sở hữu dữ liệu lâm sàng tại Trung Quốc nhiều khả năng sẽ phải tốn thêm thời gian và tiền bạc để thực hiện lại những thử nghiệm bổ sung. 

Ngoài ra, phần lớn công ty Trung Quốc hiện vẫn lựa chọn hướng đi an toàn là phát triển thuốc dựa trên những đích tác động sinh học đã được khoa học chứng minh, thay vì mạo hiểm khám phá các cơ chế điều trị hoàn toàn mới mẻ. 

Chưa kể, giá trị khổng lồ được công bố trong các thương vụ thực chất phần lớn nằm ở những khoản thanh toán theo từng cột mốc tương lai, vốn chỉ được giải ngân nếu loại thuốc đó vượt qua mọi rào cản để thương mại hóa thành công. 

Quay lại với thương vụ tỷ USD giữa Roche và Hansoh, khoản tiền 400 triệu USD trả trước thực tế chỉ chiếm một tỷ trọng rất nhỏ trong tổng giá trị 15 tỷ USD được truyền thông nhắc tới.

Đối với thị trường các nước khác, những tác động từ làn sóng này chưa thể được cảm nhận ngay lập tức do cần thêm thời gian thử nghiệm và phê duyệt quốc tế. 

Một dược phẩm mới từ phòng thí nghiệm tại Trung Quốc bắt buộc phải vượt qua các vòng thử nghiệm lâm sàng quy mô toàn cầu và chinh phục được sự phê duyệt khắt khe từ các cơ quan quản lý dược phẩm hàng đầu thế giới, trước khi được phân phối thông qua mạng lưới của những tập đoàn đa quốc gia. 

Tuy nhiên, nếu cuộc đua song mã giữa các hãng công nghệ sinh học Trung Quốc và những đế chế dược phẩm phương Tây tiếp tục duy trì nhịp độ sôi động như hiện nay, phần còn lại của thế giới hoàn toàn có quyền kỳ vọng vào việc sớm được tiếp cận thêm nhiều phác đồ điều trị tiên tiến với chi phí hợp lý hơn.