Nguy hại khi tiếp xúc thường xuyên với hình ảnh bao gói thuốc lá
Thuốc lá là sản phẩm gây hại đối với sức khỏe con người do chứa nicotine là chất gây nghiện cao, gây hại đặc biệt là sự phát triển não bộ ở trẻ em và thanh thiếu niên; có các hóa chất độc hại và gây ung thư.
Do vậy, việc trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán, dù ở địa điểm hay quy mô nào, hoặc dễ dàng mua, bán, sử dụng trong khi không thấy rõ tác hại của các sản phẩm này đều tiềm ẩn nguy cơ nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng và hiệu quả của các chính sách kiểm soát thuốc lá.
Trưng bày tại điểm bán thực chất là một kênh quảng bá thay thế, khai thác tối đa yếu tố thị giác. Các kệ trưng bày, vật dụng hỗ trợ như đèn chiếu sáng, đồng hồ hoặc quầy chuyên dụng được thiết kế nhằm kích thích nhu cầu thông qua hình ảnh bao bì bắt mắt và vị trí đặt hàng nổi bật; tạo thuận lợi cho hành vi mua bằng sự hiện diện trực tiếp của sản phẩm; khuyến khích mua thử thông qua bao gói nhỏ, giá rẻ hoặc quà tặng kèm; duy trì thói quen tiêu dùng khi khách hàng lặp lại hành vi mua do thường xuyên bị gợi nhắc tại điểm bán.
Việc trưng bày công khai sản phẩm thuốc lá tại quầy thu ngân hoặc các vị trí dễ quan sát tạo ra nguy cơ đặc biệt nghiêm trọng đối với trẻ em và thanh thiếu niên.
Sự tiếp xúc thường xuyên với hình ảnh bao gói thuốc lá khiến các em dần hình thành cảm nhận sai lệch rằng thuốc lá là một mặt hàng thông dụng, vô hại và dễ tiếp cận.
Điều này không chỉ làm suy giảm hiệu quả của các biện pháp kiểm soát thuốc lá hiện hành mà còn tác động trực tiếp đến nhận thức, hành vi và nguy cơ khởi đầu sử dụng thuốc lá ở lứa tuổi vị thành niên, nhóm đối tượng mà Việt Nam đang nỗ lực bảo vệ để đạt được các mục tiêu sức khỏe cộng đồng.
Học sinh thực hiện các hoạt động truyền thông về hưởng ứng cấm trưng bày thuốc lá.
Việc trưng bày sản phẩm tự thân đã cấu thành hoạt động quảng cáo và khuyến mại
Việt Nam đã phê chuẩn Công ước khung của Tổ chức Y tế thế giới về kiểm soát thuốc lá (WHO FCTC), có hiệu lực tại Việt Nam từ ngày 17/3/2005.
Theo Điều 13 của WHO FCTC, các bên tham gia có trách nhiệm thực hiện lệnh cấm toàn diện đối với hoạt động quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, trong đó có việc trưng bày sản phẩm tại điểm bán.
Điều 1(c) của Công ước định nghĩa "quảng cáo và khuyến mại thuốc lá" là mọi hình thức truyền thông, khuyến nghị hoặc hành động có mục đích, tác động hoặc khả năng gây tác động nhằm trực tiếp hoặc gián tiếp thúc đẩy sản phẩm thuốc lá hoặc việc sử dụng thuốc lá.
Hướng dẫn thực thi Điều 13 được Hội nghị các Bên (COP) thông qua tại kỳ họp lần thứ ba năm 2008 nhằm hỗ trợ các bên thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo Công ước.
Hướng dẫn xác định phạm vi của lệnh cấm toàn diện đối với quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, trong đó bao gồm việc trưng bày tại điểm bán, các hình thức khuyến khích thương nhân bán lẻ, giảm giá, quà tặng và phát mẫu miễn phí.
Đáng chú ý, hướng dẫn khẳng định việc trưng bày sản phẩm tự thân đã cấu thành hoạt động quảng cáo và khuyến mại, đồng thời là một phương thức chủ yếu để thúc đẩy sản phẩm thuốc lá và việc sử dụng thuốc lá. Hướng dẫn cũng nhấn mạnh thanh thiếu niên là nhóm đặc biệt dễ bị tác động bởi các hiệu ứng khuyến khích từ việc trưng bày sản phẩm.
Như vậy, kiểm soát việc trưng bày thuốc lá tại điểm bán không chỉ là vấn đề thực thi quy định trong nước mà còn gắn với việc thực hiện các cam kết quốc tế về kiểm soát thuốc lá mà Việt Nam đã tham gia.
Hướng tới môi trường ít tiếp xúc với hình ảnh thuốc lá
Tính đến cuối năm 2024, trên toàn thế giới đã có 59 quốc gia ban hành quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán.
Đối với Việt Nam, thực tế vi phạm tại các điểm bán cho thấy việc kiểm soát trưng bày cần tiếp tục được quan tâm trong tổng thể các chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Khi thuốc lá được đặt tại những vị trí dễ quan sát, đặc biệt ở tầm mắt trẻ em hoặc gần các sản phẩm dành cho trẻ em, nguy cơ hình ảnh thuốc lá trở thành một phần quen thuộc trong môi trường sống là điều cần được lưu ý.
Kiểm soát trưng bày vì thế không chỉ nhằm hạn chế một hình thức tiếp thị mà còn hướng tới giảm sự hiện diện của sản phẩm thuốc lá trong không gian sinh hoạt hằng ngày, nhất là tại những nơi trẻ em và thanh thiếu niên thường xuyên tiếp cận.
Nếu quy định cấm trưng bày tại điểm bán được thông qua và thực thi đầy đủ, Việt Nam có thể giảm mức độ bình thường hóa thuốc lá trong môi trường bán lẻ; giảm tiếp xúc của trẻ em, thanh thiếu niên với hình ảnh thuốc lá; hạn chế mua thuốc lá ngoài dự định; tạo môi trường thuận lợi hơn cho người đang cố cai thuốc; đồng thời củng cố hiệu lực của toàn bộ hệ thống cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá.
Các chuyên gia cũng cho rằng việc thực hiện nghiêm các quy định về trưng bày, quảng cáo và khuyến mại thuốc lá, cùng với tăng cường kiểm tra, giám sát tại điểm bán, sẽ góp phần củng cố hiệu quả của chính sách kiểm soát thuốc lá và xây dựng môi trường thuận lợi hơn cho mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
