Dược liệu là nguồn nguyên liệu quan trọng phục vụ chăm sóc sức khỏe và phát triển ngành dược. Tuy nhiên, chất lượng dược liệu không chỉ phụ thuộc vào đặc tính của cây thuốc mà còn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ điều kiện canh tác, nguồn nước, đất trồng, vật tư nông nghiệp và quy trình xử lý sau thu hoạch. Nếu một trong các khâu này không được kiểm soát, nguyên liệu có thể bị nhiễm bẩn, suy giảm chất lượng hoặc không đáp ứng yêu cầu sử dụng làm thuốc.
Thực tế cho thấy, để phát triển vùng trồng dược liệu ổn định, người dân không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền thống mà cần từng bước áp dụng quy trình sản xuất khoa học, kiểm soát chất lượng và đảm bảo khả năng truy xuất nguồn gốc. Vậy người dân cần thay đổi những gì để mỗi vụ dược liệu vừa đạt hiệu quả kinh tế, vừa bảo đảm an toàn?
Chọn đúng giống, đúng vùng trồng
Thay đổi đầu tiên cần bắt đầu từ khâu lựa chọn giống và địa điểm trồng. Mỗi loài dược liệu có đặc điểm sinh trưởng, nhu cầu dinh dưỡng, điều kiện khí hậu và yêu cầu thu hái riêng. Việc lựa chọn giống không phù hợp hoặc trồng cây ngoài điều kiện sinh thái thích hợp có thể khiến cây sinh trưởng kém, dễ mắc sâu bệnh và ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu.
Người dân nên lựa chọn giống có nguồn gốc rõ ràng, được xác định đúng loài và phù hợp với mục đích sản xuất. Không nên mua giống trôi nổi, tự ý thay thế giống hoặc chỉ lựa chọn theo quảng cáo về năng suất, giá bán mà bỏ qua yêu cầu về chất lượng dược liệu.
Bên cạnh đó, cần đánh giá điều kiện đất và nguồn nước trước khi trồng. Những khu vực có nguy cơ ô nhiễm từ hoạt động công nghiệp, khai khoáng, nước thải hoặc hóa chất tồn lưu cần được xem xét, đánh giá trước khi đưa vào sản xuất. Khi có nguy cơ ô nhiễm, việc lấy mẫu đất, nước để kiểm tra theo hướng dẫn chuyên môn là cần thiết.
Việc quy hoạch vùng trồng theo điều kiện sinh thái của từng loài giúp cây phát triển thuận lợi, hạn chế sâu bệnh và giảm nhu cầu sử dụng các biện pháp can thiệp không cần thiết. Đối với sản xuất hàng hóa, người dân nên phối hợp với hợp tác xã, cơ quan chuyên môn và doanh nghiệp để thống nhất giống, quy trình kỹ thuật cũng như tiêu chuẩn chất lượng ngay từ đầu.
Sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đúng cách
Một trong những yếu tố ảnh hưởng đến an toàn dược liệu là việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật thiếu kiểm soát. Tâm lý muốn cây lớn nhanh, tăng năng suất hoặc phòng trừ sâu bệnh bằng cách tăng liều hóa chất có thể gây ra những rủi ro không đáng có đối với môi trường và chất lượng nguyên liệu.
Sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đúng cách
Người trồng cần bón phân theo nhu cầu của cây, đặc điểm đất và từng giai đoạn sinh trưởng. Không nên lạm dụng phân bón, đặc biệt là phân đạm, bởi việc tăng lượng phân không đồng nghĩa với việc nâng cao chất lượng dược liệu. Phân hữu cơ cũng cần có nguồn gốc phù hợp, được xử lý đảm bảo vệ sinh trước khi sử dụng nhằm hạn chế nguy cơ đưa mầm bệnh và chất ô nhiễm vào đất.
Đối với thuốc bảo vệ thực vật, cần ưu tiên các biện pháp phòng trừ tổng hợp như vệ sinh đồng ruộng, theo dõi sâu bệnh thường xuyên, luân canh phù hợp và áp dụng biện pháp sinh học khi có thể. Trường hợp cần sử dụng thuốc, người dân phải tuân thủ quy định hiện hành, lựa chọn sản phẩm được phép sử dụng cho mục đích và cây trồng tương ứng, đồng thời thực hiện đúng hướng dẫn trên nhãn về liều lượng, cách dùng, thời gian cách ly và bảo hộ lao động.
Tuyệt đối không tự ý tăng liều, pha trộn hóa chất hoặc sử dụng sản phẩm không rõ nguồn gốc. Người trồng cũng cần ghi chép đầy đủ loại vật tư đã sử dụng, thời điểm sử dụng và diện tích xử lý. Đây là cơ sở quan trọng để kiểm soát quá trình sản xuất, xác định nguyên nhân khi phát sinh sự cố và đáp ứng yêu cầu của đơn vị thu mua.
Thu hái đúng thời điểm, bảo đảm chất lượng nguyên liệu
Thu hái là khâu quyết định trực tiếp đến tình trạng và chất lượng ban đầu của dược liệu. Nếu thu hoạch quá sớm, quá muộn hoặc không đúng bộ phận dùng, nguyên liệu có thể không đáp ứng yêu cầu về đặc tính và thành phần hóa học.
Tùy từng loài, bộ phận dùng làm thuốc có thể là rễ, thân rễ, thân, lá, hoa, quả hoặc hạt. Vì vậy, người dân cần nắm rõ đặc điểm của cây và thực hiện thu hái theo hướng dẫn kỹ thuật phù hợp, thay vì áp dụng một thời điểm thu hoạch chung cho tất cả các loại dược liệu.
Người dân cần nắm rõ đặc điểm của cây và thực hiện thu hái theo hướng dẫn kỹ thuật phù hợp
Trong quá trình thu hái, cần sử dụng dụng cụ sạch, hạn chế làm dập nát và tránh để nguyên liệu tiếp xúc trực tiếp với đất bẩn, nguồn nước ô nhiễm, chất thải hoặc hóa chất. Dược liệu cần được phân loại ngay sau khi thu hoạch; loại bỏ tạp chất và tách riêng những phần bị thối, hỏng hoặc có dấu hiệu bất thường. Không nên trộn nguyên liệu kém chất lượng với nguyên liệu đạt yêu cầu để tiêu thụ.
Đối với cây thuốc mọc tự nhiên, người dân cần thay đổi thói quen khai thác tận thu. Việc chặt phá, đào bới không kiểm soát hoặc thu hái các loài quý hiếm trái quy định không chỉ đe dọa nguồn tài nguyên mà còn làm mất cơ hội tái sinh của cây thuốc. Khai thác cần gắn với bảo tồn, phục hồi nguồn gen và tuân thủ các quy định liên quan đến bảo vệ rừng, bảo vệ loài.
Sơ chế và bảo quản đúng quy trình
Dược liệu sau thu hoạch vẫn có thể bị suy giảm chất lượng nếu sơ chế và bảo quản không đúng cách. Nguyên liệu để lâu trong điều kiện nóng ẩm, phơi trên nền đất hoặc bảo quản tại nơi thiếu thông thoáng có thể bị nhiễm bẩn, phát sinh nấm mốc và hư hỏng.
Do đó, sau khi thu hái, dược liệu cần được phân loại, làm sạch và sơ chế theo yêu cầu của từng loài. Việc rửa, thái, phơi hoặc sấy phải căn cứ vào đặc điểm của nguyên liệu và quy trình kỹ thuật tương ứng. Không nên áp dụng một phương pháp chung cho tất cả dược liệu, bởi mỗi loại có yêu cầu khác nhau về nhiệt độ, độ ẩm và điều kiện xử lý.
Khu vực sơ chế cần sạch sẽ, hạn chế bụi bẩn, côn trùng và động vật gây hại. Dụng cụ và bao bì chứa đựng phải phù hợp với mục đích sử dụng. Khi phơi, sấy cần kiểm soát điều kiện làm khô để hạn chế nấm mốc nhưng không làm ảnh hưởng bất lợi đến các thành phần có giá trị trong dược liệu.
Sau sơ chế, nguyên liệu cần được bảo quản trong điều kiện phù hợp với đặc tính của từng loại, tránh ẩm, mốc và các nguồn gây ô nhiễm. Không sử dụng hóa chất không được phép để làm đẹp màu sắc, rút ngắn thời gian làm khô hoặc kéo dài thời gian bảo quản. Khi phát hiện nguyên liệu có dấu hiệu hư hỏng, cần cách ly và đánh giá chất lượng, không tự ý trộn lẫn với nguyên liệu đạt yêu cầu.
Trồng dược liệu an toàn không phải là việc làm trong ngày một ngày hai, mà là quá trình thay đổi đồng bộ từ nhận thức đến cách tổ chức sản xuất. Người dân cần chủ động lựa chọn giống phù hợp, kiểm soát đất và nước, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đúng quy định, thu hái đúng kỹ thuật, sơ chế sạch, bảo quản phù hợp và lưu giữ hồ sơ nguồn gốc.
Những thay đổi này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng dược liệu mà còn hạn chế rủi ro trong sản xuất, bảo vệ môi trường và tạo cơ hội tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao hơn. Khi người trồng, cơ quan chuyên môn, nhà khoa học và doanh nghiệp cùng phối hợp, mỗi vùng dược liệu sẽ có thêm điều kiện phát triển ổn định, nâng cao giá trị kinh tế và đóng góp thiết thực vào việc bảo tồn, phát huy nguồn tài nguyên cây thuốc Việt Nam.