Suốt thế kỷ 20, một trong những xu hướng nhận thức ổn định nhất được giới tâm lý học ghi nhận là điểm số trong các bài kiểm tra chỉ số thông minh (IQ) liên tục tăng qua từng thế hệ.
Hiện tượng này được gọi là "hiệu ứng Flynn", được đặt theo tên nhà nghiên cứu James Flynn, khi qua mỗi thập kỷ, điểm IQ trung bình của con người trên toàn cầu lại tăng khoảng 3 điểm nhờ điều kiện dinh dưỡng, y tế, giáo dục và môi trường sống được cải thiện đáng kể.
Tuy nhiên, nhiều dữ liệu mới thu thập trong những thập kỷ gần đây lại chỉ ra một thực tế trái ngược, khi điểm kiểm tra IQ tại hàng loạt quốc gia phát triển bắt đầu chững lại và thậm chí sụt giảm rõ rệt.
Hiệu ứng Flynn đang "đảo chiều"?
Bằng chứng rõ ràng nhất về sự đảo ngược này đến từ nghiên cứu quy mô lớn tại Na Uy của hai chuyên gia Bernt Bratsberg và Ole Rogeberg thuộc Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế Ragnar Frisch, được thực hiện trong khoảng thời gian từ 1970 đến 2009.
Phân tích kết quả kiểm tra nhận thức của hơn 730.000 nam thanh niên ở độ tuổi nghĩa vụ quân sự (sinh từ khoảng năm 1962 đến 1991) trong suốt thời gian nghiên cứu cho thấy một mốc chuyển biến quan trọng.
Điểm kiểm tra IQ tại hàng loạt quốc gia phát triển bắt đầu chững lại và thậm chí sụt giảm rõ rệt trong những thập kỷ gần đây. Ảnh minh họa: Andy Barbour/Pexels
Theo đó, điểm IQ tăng đều ở những người sinh trước năm 1975, nhưng lại giảm khoảng 7 điểm sau mỗi thế hệ từ mốc thời gian này trở đi. Các xu hướng đi xuống tương tự sau đó cũng được ghi nhận tại Anh, Đan Mạch, Phần Lan và Pháp.
Điểm đặc biệt và quan trọng nhất trong công trình của các nhà nghiên cứu Na Uy là phương pháp so sánh trực tiếp giữa các anh em ruột trong cùng một gia đình. Nếu sự suy giảm xuất phát từ yếu tố di truyền hay sự thay đổi trong mô hình sinh sản của xã hội, sự chênh lệch sẽ chỉ xuất hiện giữa các gia đình khác nhau.
Thực tế, dữ liệu cho thấy điểm số giảm ngay giữa các anh em ruột sinh ra trong cùng một nhà với mức độ tương đương toàn bộ dân số, qua đó loại bỏ hoàn toàn nguyên nhân di truyền và khẳng định sự tác động từ các yếu tố môi trường sống, lối sống và giáo dục.
Bổ sung vào bức tranh toàn cảnh, nghiên cứu của nữ tiến sĩ Elizabeth Dworak tại Đại học Northwestern (Mỹ) đã phân tích dữ liệu từ gần 400.000 người trưởng thành giai đoạn 2006-2018.
Kết quả nghiên cứu, được công bố trên tạp chí Intelligence năm 2023, cho thấy điểm nhận thức tổng hợp giảm ở hầu hết các nhóm tuổi, trình độ học vấn và giới tính, trong đó mức sụt giảm mạnh nhất xuất hiện ở nhóm thanh niên 18-22 tuổi.
Điều này được thể hiện qua điểm số giảm sâu của các đối tượng nghiên cứu trong các bài kiểm tra về tư duy ma trận hay chuỗi số học, phản ánh sự suy giảm ở khả năng tư duy logic và nhận biết quy luật trừu tượng.
Sự dịch chuyển bất ngờ trong thời đại số
Dù vậy, dữ liệu từ Mỹ cũng ghi nhận một điểm sáng bất ngờ, khi điểm số ở bài kiểm tra xoay không gian 3 chiều lại tăng cao liên tục trong cùng khoảng thời gian.
Một số chuyên gia nhận định sự phổ biến của các thiết bị giải trí tương tác và trò chơi điện tử có thể là động lực thúc đẩy riêng cho trí thông minh không gian này.
Sự phổ biến của các thiết bị giải trí tương tác và trò chơi điện tử có thể là động lực thúc đẩy trí thông minh không gian. Ảnh minh họa: Collegiate
Đáng chú ý, đà suy giảm tư duy logic đã bắt đầu từ trước cả khi trí tuệ nhân tạo (AI) xuất hiện và đại dịch Covid-19 bùng phát trên quy mô toàn cầu. Điều này cho thấy nguyên nhân thực chất không nằm ở các công cụ AI hay tình trạng phong tỏa kéo dài vì dịch bệnh.
Nhiều nhà phân tích và nghiên cứu cho rằng, sự thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin từ sách in sang các thiết bị thông minh là một trong những tác nhân ảnh hưởng lớn. Theo đó, việc đọc sách giấy đòi hỏi não bộ phải duy trì sự tập trung dài hạn, theo đuổi các lập luận logic chặt chẽ và xử lý thông tin phức tạp.
Trái lại, việc tiêu thụ nội dung nhanh trên các nền tảng số khiến con người quen với sự kích thích thị giác tức thì, giảm bớt thói quen suy ngẫm sâu. Bên cạnh đó, sự biến đổi trong hệ thống giáo dục, phân tán chú ý từ công nghệ số và áp lực từ môi trường sống cũng đóng vai trò nhất định.
Dù những con số phản ánh sự sụt giảm điểm kiểm tra IQ tiêu chuẩn, nhiều nhà khoa học khẳng định điều này không đồng nghĩa với việc con người đang kém thông minh đi theo nghĩa tuyệt đối.
Theo họ, các bài kiểm tra IQ chỉ đo lường một số khía cạnh nhận thức cụ thể như khả năng xử lý quy luật hay trí nhớ ngắn hạn, chứ không phản ánh toàn bộ trí tuệ con người bao gồm cả sự sáng tạo, chỉ số trí tuệ cảm xúc (EQ) hay tri thức thực tiễn.
Do đó, trong một thời đại mà công nghệ luôn biến đổi nhanh chóng, sự thay đổi về điểm số IQ có thể đơn giản là phản ứng thích nghi của não bộ con người trước những yêu cầu và môi trường sống mới.