Kỳ nghỉ Tết kéo dài, người lớn bận rộn với tiếp khách, chúc Tết, gặp mặt họ hàng, trong khi trẻ em có nhiều thời gian rảnh hơn thường lệ. Khi cấu trúc sinh hoạt bị nới lỏng, điện thoại dễ dàng trở thành phương tiện giải trí quen thuộc, thậm chí là "người giữ trẻ" bất đắc dĩ để cha mẹ rảnh tay. Để rồi khi kỳ nghỉ sắp khép lại, nỗi lo về sự lệ thuộc vào thiết bị số lại quay trở lại.
Vấn đề đặt ra không chỉ là trẻ đã dùng điện thoại bao lâu, mà quan trọng hơn: nên cấm đoán tuyệt đối hay học cách cùng con quản lý hiệu quả?
Cấm đoán cực đoan dễ tạo phản ứng ngược
Trong nhiều năm nghiên cứu và giảng dạy về giáo dục, tôi nhận thấy việc cấm đoán tuyệt đối hiếm khi mang lại hiệu quả lâu dài. Trẻ có thể chấp hành khi bị giám sát chặt chẽ, nhưng thường tìm cách sử dụng lén lút khi không có người lớn bên cạnh. Điều này không chỉ làm gia tăng căng thẳng trong mối quan hệ gia đình mà còn khiến trẻ không có cơ hội rèn luyện kỹ năng tự kiểm soát - một năng lực thiết yếu trong kỷ nguyên số.
Ảnh minh hoạ.
Thực tế, vấn đề không nằm hoàn toàn ở bản thân thiết bị, mà ở cách thức và mục đích sử dụng. Kỳ nghỉ Tết thường phá vỡ nhịp sinh hoạt điều độ: trẻ ngủ muộn hơn, ít hoạt động thể chất, thiếu những nhiệm vụ học tập quen thuộc. Khi khoảng trống thời gian xuất hiện, màn hình trở thành nguồn kích thích nhanh chóng, mang lại cảm giác thỏa mãn tức thời và ít đòi hỏi nỗ lực.
Ở góc độ tâm lý, điện thoại đôi khi còn đóng vai trò "lấp đầy khoảng trống" cảm xúc - khi trẻ cảm thấy buồn chán, thiếu kết nối hoặc đơn giản là không biết làm gì khác. Nếu chỉ nhìn vào hành vi và vội vàng trách mắng, chúng ta sẽ bỏ qua nguyên nhân sâu xa phía sau sự lệ thuộc ấy.
Quản lý thông minh là hành trình đồng hành
Giải pháp bền vững không nằm ở việc cắt đứt hoàn toàn, mà ở cách quản lý thông minh và có sự đồng thuận. Vai trò làm gương của cha mẹ là yếu tố quan trọng. Sẽ rất khó thuyết phục con hạn chế điện thoại nếu người lớn vẫn liên tục lướt mạng xã hội, kiểm tra tin nhắn công việc hay dán mắt vào màn hình trong suốt những ngày nghỉ.
Phụ huynh nên cùng con thiết lập khung giờ sử dụng thiết bị rõ ràng, đặc biệt trong giai đoạn từ mùng 3 Tết đến khi quay lại trường. Việc điều chỉnh nên diễn ra từng bước: giảm dần thời lượng màn hình, khôi phục giờ ngủ hợp lý, nhắc con chuẩn bị sách vở và tâm thế học tập. Khi trẻ được tham gia vào việc xây dựng quy định, các em sẽ có ý thức trách nhiệm hơn với lựa chọn của mình.
Bên cạnh đó, cần tạo ra những hoạt động thay thế có ý nghĩa: trò chuyện gia đình, tham gia việc nhà, vận động ngoài trời, đọc sách, thăm hỏi người thân… Khi trẻ được kết nối thực sự và cảm thấy mình có vai trò trong gia đình, nhu cầu tìm đến điện thoại như một cách "giết thời gian" sẽ giảm đi đáng kể.
Từ mùng 4 Tết là giai đoạn quan trọng để trẻ "tái hòa nhập" với nhịp sống thường nhật. Nếu gia đình chủ động điều chỉnh, sự chuyển tiếp sẽ diễn ra nhẹ nhàng hơn, hạn chế tình trạng thiếu tập trung và mệt mỏi khi trở lại lớp học.
Quản lý việc sử dụng màn hình không phải là một "cuộc chiến" mà là hành trình giáo dục dài hạn. Thay vì đặt câu hỏi "Làm sao để cấm con?", có lẽ chúng ta nên hỏi: "Làm sao để giúp con học cách tự kiểm soát?".
Chỉ khi được thấu hiểu và hướng dẫn đúng cách, trẻ mới có thể thực sự làm chủ công nghệ, thay vì để công nghệ chi phối thói quen và cảm xúc của mình.
