Trẻ tăng chiều cao nhanh, vượt trội so với bạn bè cùng trang lứa chưa hẳn là dấu hiệu đáng mừng. Trong một số trường hợp, đây có thể là biểu hiện của dậy thì sớm.
Nếu không được phát hiện và theo dõi kịp thời, tình trạng này có thể khiến tuổi xương tiến triển nhanh, các đầu xương đóng sớm, ảnh hưởng đến chiều cao khi trưởng thành và tâm lý của trẻ.
1. Nhận biết dấu hiệu dậy thì sớm ở trẻ
Dậy thì là giai đoạn cơ thể có những thay đổi về thể chất và nội tiết, đánh dấu quá trình chuyển từ trẻ em sang người trưởng thành. Tuy nhiên, nếu quá trình này bắt đầu sớm hơn độ tuổi thông thường, trẻ cần được đánh giá nguy cơ dậy thì sớm.
Dậy thì sớm thường được xác định khi bé gái xuất hiện dấu hiệu phát triển tuyến vú trước 8 tuổi, còn bé trai có biểu hiện phát triển tinh hoàn trước 9 tuổi. Đây là những mốc quan trọng giúp phụ huynh nhận biết và đưa trẻ đi khám khi cần thiết.
Ở bé gái, dấu hiệu đáng chú ý là tuyến vú phát triển sớm. Kinh nguyệt xuất hiện trước 9 tuổi cũng là biểu hiện cần được thăm khám, đánh giá. Ở bé trai, phụ huynh cần lưu ý tình trạng tinh hoàn và dương vật tăng kích thước sớm, sau đó có thể xuất hiện các dấu hiệu như giọng nói trầm hơn, mọc ria mép.
Ở cả hai giới, trẻ có thể xuất hiện lông mu, lông nách, mụn trứng cá, mùi cơ thể rõ hơn và tăng nhanh chiều cao so với bạn cùng tuổi.
Một điểm khiến nhiều phụ huynh dễ nhầm lẫn là trẻ dậy thì sớm thường tăng chiều cao nhanh trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng này không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ cao vượt trội khi trưởng thành. Do tuổi xương có thể tiến triển nhanh, các đầu xương đóng sớm hơn bình thường, trẻ có nguy cơ kết thúc quá trình tăng trưởng chiều cao sớm và không đạt được chiều cao tiềm năng.
Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ dựa vào chiều cao hiện tại để đánh giá sự phát triển của con mà cần quan sát cả những thay đổi về cơ thể và tốc độ tăng trưởng theo thời gian.
2. Nguyên nhân nào gây dậy thì sớm?
Dậy thì sớm có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Trong không ít trường hợp, bác sĩ không xác định được nguyên nhân cụ thể.
Một trong những cơ chế thường gặp là hoạt động sớm của trục nội tiết vùng dưới đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục, còn gọi là dậy thì sớm trung ương. Khi hệ thống này được kích hoạt sớm, cơ thể trẻ bắt đầu xuất hiện những thay đổi đặc trưng của tuổi dậy thì.
Ngoài ra, yếu tố di truyền trong gia đình cũng có thể liên quan đến thời điểm dậy thì. Thừa cân, béo phì là những yếu tố nguy cơ cần lưu ý, đặc biệt trong bối cảnh tình trạng thừa cân ở trẻ em ngày càng đáng quan tâm.
Tuy nhiên, không phải trẻ nào có dấu hiệu phát triển sớm cũng mắc dậy thì sớm bệnh lý. Một số biểu hiện có thể xuất hiện đơn lẻ hoặc tiến triển chậm. Vì vậy, thăm khám chuyên khoa giúp xác định trẻ đang phát triển bình thường, có dấu hiệu dậy thì sớm hay cần tiếp tục theo dõi.
Dậy thì sớm có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Ảnh Minh Hiếu
3. Dậy thì sớm ảnh hưởng thế nào đến trẻ?
Dậy thì sớm không chỉ làm thay đổi ngoại hình mà còn có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển thể chất và tâm lý của trẻ.
Về thể chất, sự gia tăng hormone sinh dục có thể khiến trẻ tăng chiều cao nhanh trong thời gian đầu, đồng thời làm tuổi xương tiến triển nhanh. Khi các đầu xương đóng sớm, khả năng tăng chiều cao còn lại giảm, khiến trẻ có nguy cơ thấp hơn so với tiềm năng khi trưởng thành.
Về tâm lý, những thay đổi cơ thể quá sớm có thể khiến trẻ cảm thấy khác biệt với bạn bè, tự ti về ngoại hình hoặc khó thích nghi với sự phát triển của bản thân. Trẻ cũng có thể nhạy cảm hơn về cảm xúc và hành vi, nhất là khi chưa đủ trưởng thành để hiểu những thay đổi đang diễn ra.
Do đó, bên cạnh việc theo dõi thể chất, cha mẹ cần quan tâm đến tâm trạng của trẻ, giải thích nhẹ nhàng, phù hợp với độ tuổi, tránh khiến trẻ mặc cảm hoặc lo lắng.
4. Khi nào cần đưa trẻ đi khám?
Khi nghi ngờ trẻ có dấu hiệu dậy thì sớm, phụ huynh nên đưa con đến cơ sở y tế có chuyên khoa Nhi hoặc Nội tiết nhi để được thăm khám. Bác sĩ sẽ đánh giá tiền sử phát triển, chiều cao, cân nặng, tốc độ tăng trưởng và các dấu hiệu dậy thì.
Tùy từng trường hợp, trẻ có thể được chỉ định xét nghiệm máu để đánh giá hormone, chụp X-quang bàn tay và cổ tay để xác định tuổi xương, siêu âm tử cung, buồng trứng hoặc tinh hoàn khi cần thiết. Chụp cộng hưởng từ (MRI) não có thể được cân nhắc trong những trường hợp phù hợp nhằm tìm nguyên nhân liên quan đến hệ thần kinh trung ương.
Không phải trẻ nào cũng cần thực hiện tất cả các xét nghiệm trên. Việc lựa chọn phương pháp thăm dò phụ thuộc vào độ tuổi, biểu hiện lâm sàng và đánh giá của bác sĩ.
Phụ huynh không nên tự ý sử dụng thuốc hoặc các sản phẩm được quảng cáo có tác dụng điều chỉnh hormone, tăng chiều cao hay trì hoãn dậy thì cho trẻ khi chưa có chỉ định chuyên môn.
Phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường giúp trẻ được đánh giá và can thiệp đúng thời điểm khi cần thiết. Cha mẹ nên theo dõi chiều cao, cân nặng định kỳ, chú ý những thay đổi về cơ thể và đưa trẻ đi khám nếu bé gái xuất hiện dấu hiệu phát triển tuyến vú trước 8 tuổi hoặc bé trai có biểu hiện phát triển tinh hoàn trước 9 tuổi. Thăm khám kịp thời góp phần bảo vệ tiềm năng tăng trưởng chiều cao và hỗ trợ trẻ phát triển khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần.
