Trẻ tăng cân nhanh khi bước vào tuổi dậy thì có bất thường?

Điều này khiến không ít gia đình trăn trở: Con đang phát triển bình thường hay đã bắt đầu thừa cân, béo phì?

Thắc mắc này hoàn toàn dễ hiểu. Dậy thì là "giai đoạn vàng" bứt phá về thể chất. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp tăng cân nhanh đều có lợi cho sức khỏe. Điều quan trọng là cần xem xét cân nặng có phù hợp với tốc độ tăng chiều cao và quá trình phát triển của trẻ hay không.

Vì sao trẻ thường tăng cân khi bước vào tuổi dậy thì?

Dậy thì là giai đoạn cơ thể phát triển nhanh để chuyển từ trẻ em sang người trưởng thành. Dưới tác động mạnh mẽ của các hormone, đặc biệt là hormone sinh dục và hormone tăng trưởng, chiều cao, cân nặng và thành phần cơ thể đều thay đổi.

Trong giai đoạn này, trẻ cần nhiều năng lượng và chất dinh dưỡng hơn để phát triển xương, cơ bắp và các cơ quan trong cơ thể. Vì vậy, trẻ có thể ăn nhiều hơn, tăng cân và thay đổi vóc dáng rõ rệt. 

Ở bé gái, mô mỡ thường tăng lên và phân bố nhiều hơn ở vùng ngực, mông, đùi. 

Ở bé trai, khối cơ và khung xương thường phát triển mạnh, khiến cân nặng tăng đáng kể. Đây là một phần của quá trình phát triển sinh lý bình thường.

Do đó, cha mẹ không nên quá lo lắng khi thấy con tăng cân trong tuổi dậy thì. Nếu cân nặng tăng cùng với chiều cao, trẻ vẫn hoạt động khỏe mạnh và các chỉ số phát triển phù hợp với tuổi, giới thì đây có thể là dấu hiệu của sự phát triển bình thường.

Dấu hiệu nhận biết tăng cân bình thường và tăng cân bất thường

Ranh giới giữa tăng trưởng khỏe mạnh và thừa cân đôi khi rất mong manh. Phụ huynh có thể phân biệt qua các dấu hiệu dưới đây:

Dấu hiệu tăng cân bình thường:

• Chiều cao và cân nặng tăng song song: Trẻ cao lên trông thấy, cơ thể cân đối, khỏe khoắn. 
• Năng động, nhanh nhẹn: Trẻ tham gia tốt các hoạt động thể thao, học tập mà không nhanh bị mất sức. 
• Sự phân bố mỡ hài hòa: Mỡ cơ thể tăng tự nhiên theo giới tính, không tập trung bất thường ở vùng bụng.

Cảnh báo nguy cơ thừa cân, béo phì:

• Cân nặng tăng nhưng chiều cao tăng ít: Trẻ tăng cân liên tục trong khi chiều cao gần như không thay đổi. 
• Tích tụ mỡ vùng bụng: Vòng eo tăng nhanh, xuất hiện các nếp gấp mỡ thừa rõ rệt ở bụng, nách hoặc cổ. 
• Thói quen sinh hoạt kém lành mạnh: Trẻ nghiện đồ uống có đường, đồ ăn nhanh, ăn đêm, lười vận động và dành nhiều giờ trước màn hình tivi, điện thoại. 
• Dấu hiệu mệt mỏi: Trẻ hay thở dốc khi vận động nhẹ, ngáy khi ngủ hoặc có dấu hiệu tự ti về ngoại hình.

Những dấu hiệu này không đủ để tự chẩn đoán béo phì, nhưng là cơ sở để cha mẹ đưa trẻ đi khám để đánh giá tình trạng dinh dưỡng khi cần thiết.

Những yếu tố khiến trẻ dễ tăng cân quá mức

Bên cạnh những thay đổi sinh lý của tuổi dậy thì, thói quen ăn uống và sinh hoạt có ảnh hưởng đáng kể đến cân nặng của trẻ.

Một nguyên nhân thường gặp là tiêu thụ quá nhiều thực phẩm và đồ uống giàu năng lượng nhưng ít giá trị dinh dưỡng, chẳng hạn nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, thức ăn nhanh và các món chiên rán. Nếu trẻ thường xuyên ăn những thực phẩm này sẽ dễ bị vượt quá nhu cầu năng lượng khuyến nghị, phần năng lượng dư thừa sẽ được tích trữ dưới dạng mỡ.

Ngoài ra, thời gian ngồi học kéo dài, ít vận động ngoài trời và sử dụng điện thoại, máy tính quá nhiều cũng làm giảm tiêu hao năng lượng. Thói quen thức khuya, ngủ không đủ giấc có thể ảnh hưởng đến cảm giác đói, no và khả năng điều hòa ăn uống.

Yếu tố gia đình cũng đóng vai trò quan trọng. Trẻ có cha mẹ thừa cân, béo phì có thể có nguy cơ cao hơn do sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường sống, thói quen ăn uống trong gia đình.

Cha mẹ nên làm gì khi con tăng cân nhanh?

Điều đầu tiên là không nên vội vàng bắt trẻ ăn kiêng hoặc giảm cân bằng mọi giá. Tuổi dậy thì là giai đoạn trẻ cần đầy đủ năng lượng và chất dinh dưỡng để phát triển chiều cao, khối cơ, xương và hoàn thiện cơ thể. Việc nhịn ăn, bỏ bữa hoặc áp dụng chế độ giảm cân khắc nghiệt có thể ảnh hưởng đến sự phát triển và sức khỏe lâu dài. Thay vào đó, cha mẹ nên xây dựng những thói quen lành mạnh cho cả gia đình.

Ăn uống cân đối: Bữa ăn cần có đủ các nhóm thực phẩm, bao gồm tinh bột, chất đạm, chất béo, rau xanh và trái cây. Khuyến khích trẻ ăn đa dạng, đúng bữa, hạn chế nước ngọt, trà sữa và các món ăn nhiều đường, nhiều chất béo.

Tăng cường vận động: Trẻ tuổi dậy thì cần ít nhất 60 phút vận động mỗi ngày. Các môn thể thao giúp bứt phá chiều cao và tiêu hao năng lượng hiệu quả gồm: bơi lội, bóng rổ, cầu lông, nhảy dây hoặc chạy bộ…

Ngủ đủ giấc: Giấc ngủ có vai trò quan trọng đối với sự phát triển thể chất và điều hòa cảm giác đói, no. Ngủ sớm và đủ giúp hormone tăng trưởng tiết ra tối đa, trẻ nên ngủ trước 10-11 giờ đêm.

Theo dõi tăng trưởng định kỳ: Cha mẹ không nên chỉ dựa vào một lần cân hay ước lượng bằng mắt thường để đánh giá tình trạng dinh dưỡng của con, mà nên ghi nhận chiều cao và cân nặng của trẻ theo thời gian.

Ăn kiêng từ tuổi dậy thì: Áp lực ngoại hình khiến trẻ tự đặt mình vào nguy cơ thiếu chất

SKĐS - Những lời trêu chọc, so sánh ngoại hình từ bạn bè, thậm chí nhận xét vô tình của người thân, cũng có thể khiến trẻ tự ti và tìm cách thay đổi cơ thể.