Thấy con cùng tuổi đã biết lẫy, biết ngồi, trong khi em bé sinh non của mình vẫn chưa thực hiện được, nhiều cha mẹ không khỏi sốt ruột. Tuy nhiên, sự phát triển của trẻ sinh non không thể đánh giá hoàn toàn giống trẻ đủ tháng. Một yếu tố quan trọng thường bị bỏ qua là tuổi hiệu chỉnh, giúp xác định các mốc phát triển phù hợp hơn với thời điểm trẻ thực sự đáng lẽ được sinh ra.
1. Vì sao trẻ sinh non cần tính tuổi hiệu chỉnh?
Trẻ sinh non là trẻ chào đời trước 37 tuần thai. Do phải thích nghi với môi trường bên ngoài sớm hơn dự kiến, một số cơ quan và hệ thần kinh của trẻ cần thêm thời gian để hoàn thiện.
Vì vậy, khi theo dõi các mốc phát triển như ngẩng đầu, lẫy, ngồi, bò hoặc giao tiếp, bác sĩ thường sử dụng tuổi hiệu chỉnh thay vì chỉ dựa vào tuổi tính từ ngày sinh.
Tuổi thực là khoảng thời gian kể từ khi trẻ chào đời. Trong khi đó, tuổi hiệu chỉnh được tính bằng cách lấy tuổi thực trừ đi số tuần trẻ sinh sớm so với mốc 40 tuần thai. Chẳng hạn, một em bé sinh ở tuần thai thứ 32, tức sớm 8 tuần. Khi trẻ được 16 tuần tuổi tính từ ngày sinh, tuổi hiệu chỉnh mới khoảng 8 tuần, tương đương 2 tháng.
Trẻ sinh non cần được theo dõi các mốc phát triển theo tuổi hiệu chỉnh. Hình minh họa AI
Điều này có nghĩa, dù trẻ đã được 4 tháng tuổi thực, cha mẹ nên tham khảo các mốc phát triển của trẻ đủ tháng khoảng 2 tháng tuổi để đánh giá khả năng vận động, giao tiếp.
Tương tự, một em bé sinh ở tuần thai 32, đến khi được 6 tháng tuổi thực sẽ có tuổi hiệu chỉnh khoảng 4 tháng. Nếu trẻ chưa thực hiện được một số kỹ năng thường xuất hiện ở trẻ đủ tháng 6 tháng tuổi, chưa thể vội kết luận trẻ chậm phát triển.
Theo hướng dẫn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ, tuổi hiệu chỉnh thường được sử dụng để theo dõi sự phát triển của trẻ sinh non trong hai năm đầu đời.
Tuy nhiên, mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau. Việc tính tuổi hiệu chỉnh giúp đánh giá phù hợp hơn chứ không đồng nghĩa mọi trẻ sinh non đều có thể tự bắt kịp các mốc phát triển mà không cần theo dõi y tế.
2. Trẻ sinh non chậm lẫy, chậm ngồi khi nào đáng lo?
Lẫy và ngồi là những kỹ năng vận động quan trọng, phản ánh quá trình phát triển khả năng kiểm soát đầu, cổ, thân mình và phối hợp các nhóm cơ.
Ở trẻ đủ tháng, khoảng 6 tháng tuổi, nhiều trẻ đã có thể lẫy từ nằm sấp sang nằm ngửa, chống tay nâng phần thân trên và dùng hai tay hỗ trợ khi ngồi. Đến khoảng 9 tháng, phần lớn trẻ có thể tự ngồi vững mà không cần người đỡ.
Với trẻ sinh non, những mốc này cần được xem xét theo tuổi hiệu chỉnh và tình trạng sức khỏe cụ thể.
Chẳng hạn, trẻ sinh non có tuổi thực 6 tháng nhưng tuổi hiệu chỉnh mới 4 tháng chưa ngồi vững không nhất thiết là bất thường. Tuy nhiên, nếu trẻ ít cử động, khó kiểm soát đầu cổ hoặc không có sự tiến bộ qua nhiều tuần, gia đình nên trao đổi với bác sĩ.
Đáng chú ý, chậm lẫy hay chậm ngồi không phải dấu hiệu duy nhất để đánh giá sự phát triển.
Cha mẹ cần quan sát cách trẻ cử động hai tay, hai chân, khả năng giữ đầu, với lấy đồ chơi, nhìn theo người thân và phản ứng với âm thanh.
Những biểu hiện như cơ thể quá mềm nhũn hoặc căng cứng bất thường, thường xuyên chỉ sử dụng một bên tay chân, vận động thiếu cân đối hoặc không đạt những kỹ năng phù hợp với tuổi hiệu chỉnh cần được đánh giá sớm.
Đặc biệt, nếu trẻ mất đi kỹ năng đã từng thực hiện được, chẳng hạn trước đây biết ngẩng đầu hoặc với lấy đồ chơi nhưng sau đó không còn làm được, cha mẹ không nên chờ đến lần khám định kỳ tiếp theo.
Một số trẻ sinh non, nhất là những trẻ chào đời rất sớm, nhẹ cân hoặc từng gặp biến chứng trong giai đoạn sơ sinh, có nguy cơ cao hơn về các vấn đề phát triển vận động, ngôn ngữ và nhận thức.
Việc phát hiện sớm giúp bác sĩ xác định liệu trẻ chỉ cần tiếp tục theo dõi hay phải can thiệp, hỗ trợ phát triển.
3. Cha mẹ nên làm gì để giúp trẻ phát triển tốt?
Điều quan trọng nhất là đưa trẻ sinh non tái khám đúng lịch, đặc biệt trong hai năm đầu đời. Bác sĩ sẽ đánh giá đồng thời cân nặng, chiều dài, vòng đầu, vận động, thị giác, thính giác và khả năng giao tiếp.
Gia đình nên ghi lại những kỹ năng mới của trẻ theo từng tháng, sử dụng tuổi hiệu chỉnh khi tham khảo các mốc phát triển. Việc lưu giữ những đoạn video ngắn về cách trẻ ngẩng đầu, lẫy, với đồ chơi hoặc tập ngồi cũng có thể giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn.
Bên cạnh theo dõi, cha mẹ cần tạo môi trường vận động an toàn, phù hợp với sức khỏe và khả năng của trẻ.
Khi trẻ tỉnh táo, có thể cho trẻ nằm sấp chơi trong thời gian ngắn dưới sự giám sát trực tiếp của người lớn, nếu bác sĩ không có hướng dẫn hạn chế riêng. Hoạt động này giúp trẻ tăng cường sức mạnh cơ cổ, vai và thân mình, hỗ trợ các kỹ năng vận động tiếp theo.
Tuy nhiên, nằm sấp chỉ dành cho lúc trẻ thức và được giám sát. Khi ngủ, trẻ vẫn cần được đặt nằm ngửa theo hướng dẫn an toàn.
Cha mẹ cũng có thể trò chuyện, hát, cho trẻ nhìn theo đồ chơi hoặc khuyến khích với tay lấy những vật phù hợp lứa tuổi. Không nên cố ép trẻ ngồi hoặc đứng khi chưa đủ khả năng kiểm soát cơ thể.
Nếu trẻ có dấu hiệu chậm phát triển, bác sĩ có thể chỉ định đánh giá chuyên sâu và hướng dẫn các bài tập phục hồi chức năng phù hợp. Can thiệp sớm có thể giúp trẻ cải thiện kỹ năng vận động và hạn chế những khó khăn về sau.
Một lưu ý khác là tuổi hiệu chỉnh không được áp dụng tùy tiện cho mọi hoạt động chăm sóc. Lịch tiêm chủng của trẻ sinh non ổn định về mặt lâm sàng thường dựa trên tuổi thực, với một số ngoại lệ cần được bác sĩ hướng dẫn.
Trẻ sinh non có thể cần thêm thời gian để đạt được các mốc phát triển, nhưng điều đó không có nghĩa cha mẹ nên chờ đợi khi xuất hiện bất thường. Hiểu đúng tuổi hiệu chỉnh, theo dõi sự tiến bộ của con và thăm khám kịp thời là những yếu tố quan trọng giúp trẻ có cơ hội phát triển tốt nhất.
