Chế độ dinh dưỡng đúng cách cho phụ nữ sau sinh đóng vai trò quyết định đối với sức khỏe của cả mẹ và trẻ sơ sinh. Tuy nhiên, tại nhiều vùng miền núi, hủ tục kiêng khemhủ tục kiêng khem quá mức vẫn còn tồn tại, khiến nhiều bà mẹ phải đối mặt với nguy cơ suy dinh dưỡng, mất sữa, thậm chí ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe. Không chỉ ăn uống nghèo nàn, nhiều tập quán lạc hậu như kiêng rau, kiêng cá, không tắm rửa, quấn chặt trẻ sơ sinh hoặc tự đỡ đẻ tại nhà vẫn phổ biến, tạo nên những rủi ro đáng tiếc. Thực tế cho thấy, nơi nào công tác truyền thông y tế được triển khai hiệu quả, nhận thức của bà con thay đổi, thì tình trạng chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em được cải thiện rõ rệt.
Nhiều năm qua, ngành Y tế đã nỗ lực nâng cao chất lượng chăm sóc dinh dưỡng cho bà mẹ sau sinh thông qua mạng lưới nhân viên y tế thôn bản, điển hình như tại tỉnh Lào Cai. Ở nhiều điểm vùng cao, họ là những người đến từng ngõ, gõ từng nhà, giải thích cho bà con hiểu vì sao phụ nữ sau sinh cần ăn đủ chất, cần được nghỉ ngơi hợp lý, cần được khám sức khỏe định kỳ. Nhưng để thay đổi được những quan niệm đã ăn sâu, sự kiên trì nhiều khi phải tính bằng năm, bằng những chuyến đi bộ qua sương mù, qua các con dốc, qua từng ánh mắt còn ngần ngại của người dân.
Ngành y tế Lào Cai đã nỗ lực nâng cao chất lượng chăm sóc dinh dưỡng cho bà mẹ sau sinh thông qua mạng lưới nhân viên y tế thôn bản.
Tại tỉnh Lào Cai, xã Bản Lầu – nơi có thôn Na Vai nằm trên sườn núi, địa hình phức tạp – là một trong những địa phương điển hình cho sự chuyển biến tích cực. Những năm trước, phụ nữ mang thai chỉ đến cơ sở y tế 1–2 lần, khoảng 50% sinh con tại nhà. Tình trạng đẻ tại những chiếc giường cũ kỹ, trong chòi nương, cạnh bếp lửa vẫn xảy ra, tiềm ẩn nguy cơ tai biến cao. Bữa ăn của sản phụ nhiều khi chỉ gồm thịt nạc, cơm trắng và canh nóng pha đầy hạt tiêu "cho ấm bụng", hoàn toàn thiếu rau, thiếu đạm và thiếu sự đa dạng cần thiết.
Sự thay đổi tại Na Vai có đóng góp rất lớn của những "cánh tay nối dài" của ngành Y tế – những cô đỡ thôn bản. Một trong số đó là cô đỡ Lục Thị Lỳ, người dân tộc Nùng, hiện đang công tác tại thôn Na Vai, xã Bản Lầu, tỉnh Lào Cai.
Năm 2019, sau khi hoàn thành khóa đào tạo, Lục Thị Lỳ trở về tiếp nhận nhiệm vụ tại thôn. Khi ấy, đường xá hiểm trở, mùa mưa thường xuyên có lũ quét, mùa đông sương mù dày đặc. Việc đi lại khó khăn đến mức phụ nữ mang thai xem việc đến trạm y tế như một gánh nặng. Nhưng điều khiến chị trăn trở nhất không chỉ là đường xa, mà là sự thiếu thông tin, thiếu hiểu biết về chăm sóc thai nghén và dinh dưỡng sau sinh. Bà con tin vào kinh nghiệm truyền miệng, cúng bái và hủ tục, cho rằng không cần đi khám thai, chỉ cần "đẻ như ngày xưa".
Không chấp nhận đứng nhìn, cô đỡ trẻ bắt đầu hành trình thay đổi nhận thức của thôn bản. Chị đi từng nhà, gặp từng phụ nữ mang thai, trò chuyện, giải thích vì sao phải khám thai định kỳ, vì sao sinh ở cơ sở y tế an toàn hơn sinh tại nhà. Có gia đình chị phải đến nhiều lần mới thuyết phục được. Bên cạnh đó, chị lồng ghép tuyên truyền trong các buổi họp thôn, họp hội phụ nữ, hướng dẫn chế độ ăn uống đủ chất, cách chăm sóc trẻ sơ sinh, nhận biết các dấu hiệu bất thường. Sau sinh, mỗi bà mẹ đều được thăm khám ít nhất 3 lần.
Nhờ kiên trì, nhận thức của bà con thay đổi rõ rệt: hiện nay 98% phụ nữ mang thai trong thôn khám thai định kỳ, 100% sinh nở có cán bộ y tế hỗ trợ và 100% bà mẹ – trẻ sơ sinh được chăm sóc sau sinh.
Một trong những kỷ niệm khiến chị Lỳ nhớ mãi là lần đến thăm một bà mẹ sau sinh 10 ngày vào tháng 8/2022. Vừa bước vào bữa cơm trưa, chị thấy mâm cơm chỉ có vài miếng thịt lợn nạc, bát canh với rất nhiều hạt tiêu và không hề có rau. Mẹ chồng cho biết "phải kiêng mới nhanh liền vết khâu". Nhẹ nhàng, chị giải thích từng chút về dinh dưỡng: phải có thịt, trứng, rau, củ, quả để mẹ có sữa và phục hồi sức khỏe; chỉ kiêng đồ sống, không kiêng toàn bộ rau như quan niệm cũ. Chị cũng chỉnh lại cách quấn tã cho trẻ, giải thích vì sao không nên quấn chặt. Dù hiểu nhưng gia đình vẫn còn dè dặt.
Vài ngày sau, Lục Thị Lỳ quay lại. Bữa cơm đã khác hẳn: có thịt gà, có rau, có hoa quả. Em bé nằm thoải mái, không bị bó chặt nữa. Gia đình cười vui, người mẹ khỏe hơn, bé ngoan hơn. Đó là khoảnh khắc khiến chị thấy mọi cố gắng của mình đều xứng đáng.
Công việc của cô đỡ thôn bản vừa vất vả, vừa áp lực, nhưng cũng đầy tự hào. Họ là những người đi cùng các bà mẹ từ khi mang thai đến sau sinh, là người chứng kiến từng sự thay đổi nhỏ trong nhận thức của cộng đồng.
Câu chuyện của Lục Thị Lỳ và thôn Na Vai cho thấy: khi kiến thức khoa học đến gần với bà con, hủ tục dần lùi lại và những bữa ăn đủ chất cho mẹ sau sinh không còn là điều xa xỉ. Quan trọng hơn, sức khỏe bà mẹ và trẻ em được bảo vệ đúng cách – điều mà ngành Y tế và cả cộng đồng đang cùng nỗ lực hướng tới.
