Trong dòng chảy hội họa Việt Nam, tranh đá không có được “thị phần” lớn như tranh sơn mài, tranh lụa hay tranh sơn dầu, nhưng cũng là một niềm tự hào của nghệ thuật Việt nói chung, người làm nghề nói riêng. Nhưng số phận của tranh đá chưa biết sau này sẽ ra sao khi chính những người sản xuất ra nó cũng không thể đoán định?
Nhọc nhằn thổi hồn cho đá
Để hoàn thành một bức tranh đá là cả một quá trình gồm nhiều công đoạn của đội ngũ những người sản xuất, bắt đầu từ việc thăm dò cho đến khâu bảo dưỡng. Với những người am hiểu nghệ thuật, tranh đá là một thú chơi đa dạng, phong phú. Đối với nghệ nhân, càng làm tranh lại càng thấy bị cuốn theo nghề.
Được chế tác hoàn toàn từ chất liệu thiên nhiên nên tranh đá có màu sắc trung thực và thể hiện nội dung gần như nguyên bản. Thậm chí nét độc đáo chính là sự óng ánh rực rỡ của đá giúp bức tranh thêm sống động, mang đậm hơi thở của thiên nhiên. Tranh đá còn được coi là thứ sản phẩm kết tinh tất cả những tinh hoa của đất trời, tinh thần của thời gian cùng tài hoa và tâm huyết của con người. Điều thật sự đáng khâm phục là ngoại trừ công đoạn thăm dò và khai thác, các công đoạn còn lại hoàn toàn được thực hiện thủ công.
Sau khi khai thác, những viên đá sẽ được cắt, đẽo, gọt ra từng phần. Phần đẹp nhất sẽ được chế tác làm trang sức hoặc gia công làm vật liệu chế tạo thiết bị công nghệ cao. Những phần còn lại sẽ được xử lý để làm nguyên liệu chế tác tranh đá. Những phần này được xử lý theo nhiều cách thức khác nhau.
Đá được cắt từng lát mỏng, to nhỏ khác nhau, thường dùng để tạo nên các chi tiết nguyên khối, như cánh hoa, lá cây, mái nhà... Những viên đá to bằng ngón tay út thì được dùng làm các khối đá tự nhiên trong bức tranh. Phần còn lại cho vào cối sắt, được những người thợ dùng chày sắt giã liên tục. Sau đó người ta sẽ sàng lọc và phân loại đá. Đá thô sau khi được giã xong, được vét ra trải lên bàn, người thợ lại ngồi quanh, dùng kẹp gạn nhặt, phân loại từng loại đá màu với kích cỡ riêng. Để có được bức tranh chắc chắn và đẹp, người nghệ nhân phải rắc một lớp đá trắng khoảng 1mm (bột cẩm thạch) khắp mặt nền của tranh để lấp chỗ trống. Trước khi rắc tranh, dựa vào bức tranh mẫu, người nghệ nhân sẽ vẽ trên nền đá cẩm thạch bức tranh cần chế tác bằng phấn màu hoặc bằng chì.
Dựa vào bức tranh mẫu, người nghệ nhân sẽ rắc đá và bột đá để tạo hình khối. Tùy chi tiết mà chọn màu thích hợp. Tùy độ đậm nhạt, hình khối mà rắc lượng đá màu, đá hạt hay đá bột, đá hạt to hay nhỏ, rắc thưa hay mau. Nếu không có màu sẵn thì phải phối hai ba màu kết hợp lại với nhau để tạo thành màu mới.
Một nét quyến rũ của tranh đá khiến người thưởng ngoạn mê mẩn, đó là chúng được chế tác hoàn toàn bằng thủ công nên dù có cả một triệu bức thì cũng không có bức nào giống bức nào. Ngay cả khi chính một người nghệ nhân chế tác cùng một loại tác phẩm, thì chúng cũng có sự khác biệt đôi chút. Với những công đoạn phức tạp và tỉ mỉ như vậy, thông thường một nghệ nhân lành nghề phải mất khoảng 3 ngày để chế tác một bức tranh có kích thước 40x60cm. Đối với những tác phẩm phức tạp, có thể mất nhiều thời gian hơn.
Loay hoay hướng phát triển
Cũng giống như con người, mỗi tác phẩm nghệ thuật được sinh ra đều có số phận riêng của nó. Đối với dòng tranh đá, bên cạnh yếu tố nghệ thuật thì thị trường tiêu thụ cũng đặc biệt quan trọng. Trong kiến trúc hiện đại, tranh đá không còn xa lạ với nhiều người. Lâu nay, tranh đá gắn liền với hòn non bộ hay còn gọi là tranh đá tiểu cảnh. Tại nhiều gia đình, quán cà phê, nhà hàng, khách sạn hay các công sở, chúng ta dễ dàng bắt gặp các tác phẩm bắt nguồn từ đá, thổi hồn cho những mảng tường trống vô nghĩa ở cả không gian nội và ngoại thất. Việc kinh doanh tranh đá có vẻ phát triển trong mấy năm gần đây. Nhưng so với các ngành kinh doanh khác, mặt hàng tranh đá khá kén chọn khách mua. Bên cạnh đó, theo đánh giá của người làm nghề, số phận của tranh đá phần nhiều phụ thuộc vào sự bấp bênh của thị trường... bất động sản.
Những năm trước, khi thị trường bất động sản sôi động, kinh tế chưa rơi vào suy thoái, việc tranh đá nghệ thuật sản xuất không kịp cung ứng là điều thường xuyên xảy ra, nhất là vào dịp lễ tết. Nhưng hiện nay, người dân có xu hướng thắt chặt “hầu bao”, do đó nhu cầu về hàng cao cấp cũng hạn chế đi đáng kể. Xây dựng và bất động sản ngưng trệ, không ai xây hay mua nhà mới, ai cũng... thắt lưng buộc bụng, thành thử đồ trang trí “sang chảnh” như tranh đá cũng ế theo. Đến nay, người làm nghề chưa tìm ra hướng phát triển khả thi dành cho dòng tranh nghệ thuật này.
Hưng Vũ
